Bà Lò Thị Thủy, Giám đốc HTX rau an toàn Vạn Phúc (Sơn La), cho biết khu vực sản xuất, thu gom nông sản của HTX tại vùng nông thôn có hạ tầng giao thông chưa phát triển. Điều này khiến xe tải trọng lớn không vào được vùng nguyên liệu đẩy chi phí vận chuyển - bốc xếp hàng hóa gia tăng. Đây cũng là nguyên nhân khiến thời gian vận chuyển kéo dài, nông sản không giữ được độ tươi khi đến tay khách hàng.

Đội giá thành sản phẩm

Trong khi đó, cũng ở Sơn La, khu vực xuất và kinh doanh của HTX Dịch vụ Phát triển Nông nghiệp 19/5 có hạ tầng giao thông khá phát triển nên đơn vị vận chuyển đến lấy hàng online thuận lợi. Giao thông phát triển còn giúp HTX thúc đẩy dịch vụ du lịch trải nghiệm, nâng cao giá trị kinh tế.

Từ thực tế hai HTX này có thể thấy, giao thông vận tải tác động không nhỏ đến khâu sản xuất, tiêu thụ hàng hoá. Đặc biệt, trong điều kiện chuyển đổi sang kinh doanh số, nếu khâu logistics phát triển sẽ giúp các HTX bán hàng online thuận lợi, mở rộng đầu ra, giảm chi phí.

Theo Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, chi phí vận chuyển nông sản tại Việt Nam đang chiếm khoảng 20-25% giá thành, trong khi thế giới chỉ 10-15%.

Khi hạ tầng logistics chưa phát triển sẽ khiến chi phí vận chuyển hàng hoá, nông sản và cả chi phí xuất khẩu của HTX tăng. Logistics chưa phát triển không chỉ khiến hàng hóa tiêu thụ chậm, mà còn làm khâu quản lý về chất lượng nông sản, truy xuất nguồn gốc, thời gian giao hàng… bị ảnh hưởng. Trong khi đây là điều kiện nâng cao chất lượng hàng hoá, đáp ứng yêu cầu của các nhà phân phối, nhập khẩu.

Ông Nguyễn Ngọc Hải, Giám đốc HTX nông nghiệp hữu cơ Bình Minh (Bắc Ninh), cho biết nếu HTX không đầu tư xe lạnh, chủ động khâu vận chuyển thì không thể hoàn thiện chuỗi giá trị từ sản xuất đến bàn ăn và khó ký được hợp đồng với các nhà phân phối.

Ngược lại, ông Mai Đức Thịnh, Giám đốc HTX 19/5 cho biết khi giao thông vận tải-logistics phát triển, HTX có nhiều cơ hội thu hút đầu tư và liên kết với các doanh nghiệp, nhà máy chế biến. Đây cũng là cơ sở để HTX nâng cấp sản xuất.

Kết hợp vận tải đa phương thức

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc đầu tư và hoàn thiện hệ thống giao thông cần có sự vào cuộc của cơ quan quản lý từ trung ương đến địa phương. Bởi, việc đầu tư các khâu hậu thu hoạch như xe tải có hệ thống máy lạnh hay hệ thống kho lạnh bảo quản hàng hóa từ vùng nguyên liệu… đối với nhiều HTX không phải là vấn đề dễ dàng.

Chính vì thế, đa số HTX mới chỉ dừng ở việc thu gom nông sản ở dạng thô. Thiếu hệ thống kho mát, xe lạnh… khiến tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch nông sản lên tới 30%.

Bên cạnh đó, việc vận chuyển hàng hóa của HTX hiện nay chủ yếu là theo đường bộ (chiếm hơn 70%). Đi liền với đó là chi phí phí xăng dầu, cầu đường tăng khiến giá thành hàng hoá bị đội lên, gây khó trong cạnh tranh trên thị trường.

Ông Trần Đỗ Liêm, Chủ tịch HĐQT HTX Rạch Gầm (Đồng Tháp), cho biết giao thông đường thuỷ có rất nhiều tiềm năng, phù hợp với các địa phương ở miền sông nước nhưng chưa được quan tâm đầu tư. Điều này khiến các tàu, thuyền tải trọng lớn khó hoạt động và làm giảm năng lực vận chuyển nông sản, hàng hoá, từ đó làm giảm hiệu quả của các HTX vận tải.

Bên cạnh đó, nhiều đơn vị sản xuất nông sản vẫn chưa quan tâm đến việc việc thuê đơn vị vận chuyển từ bên ngoài với dịch vụ chuyên nghiệp. Khi thuê ngoài, nhiều HTX lo lắng chi phí logistics sẽ tăng nhưng thực ra lại giúp tối ưu chi phí vì hạn chế di chuyển nhiều điểm. Thậm chí, HTX không phải mất thời gian làm thủ tục thông quan giúp tiết kiệm thời gian và đưa quy trình sản xuất phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn.

Hiện nay, các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, EU và Trung Quốc (theo Lệnh 248, 249) yêu cầu rất nghiêm ngặt về bảo quản và truy xuất nguồn gốc. Hệ thống logistics chưa phát triển khiến việc kiểm soát độ ẩm, nhiệt độ, thời gian giao hàng của HTX-doanh nghiệp không đúng tiến độ, dẫn đến nguy cơ bị trả hàng.

Trước yêu cầu của thị trường hiện nay, bà Lò Thị Thủy cho biết việc đầu tư nhà kho, xe tải trọng lớn chuyên vận chuyển hàng hoá là mong muốn của nhiều HTX nhưng lại vướng về vấn đề tài chính và quy hoạch đất nông nghiệp. Việc xây dựng kho lạnh ngay tại vùng nguyên liệu là khó thực hiện vì pháp luật không cho phép xây dựng công trình kiên cố trên đất sản xuất. Trong khi các HTX vẫn hoạt động riêng lẻ nên chưa tạo ra các trung tâm logistics nông sản ở các vùng miền nhằm nhằm tối ưu hóa khâu vận chuyển.

Các chuyên gia cho rằng, là một đất nước nông nghiệp, nhu cầu kho lạnh để bảo quản nông sản ở Việt Nam là rất lớn. Do đó, cần phát triển các trung tâm logistics chuyên biệt cho nông sản với những yêu cầu về hệ thống thông gió, kiểm soát độ ẩm nhằm đảm bảo chất lượng sản phẩm.

Để làm được điều này, khâu quy hoạch cần được quan tâm để tận dụng lợi thế giữa các địa phương, tạo thuận lợi trong vận chuyển hàng hóa giữa các vùng, miền.

Bà Trương Thị Mùi, Phó Tổng Giám đốc Logistics quốc tế Bắc Giang, cho rằng cần đẩy mạnh vận tải đa phương thức, kết hợp đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng không để phá vỡ các nút thắt về chi phí vận chuyển cao và thủ tục hành chính phức tạp như hiện nay.

Huyền Trang