Mùa cao điểm cuối năm mở ra cơ hội gia tăng đơn hàng, nhưng cũng đặt doanh nghiệp xuất khẩu trước sức ép lớn hơn về tiến độ và chi phí. Tại những thị trường khó tính, lợi thế giá bán hay thuế suất ưu đãi chưa đủ bảo đảm hàng Việt tiếp cận thuận lợi.

Hàng Việt phải vượt nhiều tầng tiêu chuẩn

Thực tế tại Anh và Hàn Quốc cho thấy, hàng Việt đang đối mặt với những rào cản khác nhau khi tiếp cận thị trường. Nếu Anh ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, xuất xứ, môi trường và trách nhiệm chuỗi cung ứng, thì ngành tôm tại Hàn Quốc lại chịu sức ép từ chi phí tiếp cận hạn ngạch thuế quan 0%.

Điểm chung là lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) sẽ khó phát huy nếu DN không kiểm soát được chi phí và đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường.

Tại hội thảo về chiến lược tiếp cận thị trường Anh tổ chức ở TP.HCM hôm 10/11, ông Nguyễn Lý Trường An, Phó Giám đốc Công ty TNHH Vận chuyển Thương mại Biển Xanh, lưu ý DN không thể chỉ cạnh tranh bằng giá và chất lượng. Muốn đưa hàng vào Anh, nhà xuất khẩu phải đáp ứng nhiều yêu cầu khắt khe hơn.

Theo ông An, hàng hóa phải vượt qua nhiều tầng yêu cầu, từ tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn sản phẩm đến kiểm soát nhập khẩu và truy xuất nguồn gốc. DN cần xác định chính xác những quy định áp dụng cho từng nhóm hàng. Các yêu cầu đáng lưu ý gồm chứng nhận UKCA, CE, an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chống khai thác thủy sản bất hợp pháp và ghi nhãn.

Sai sót về hồ sơ, chứng từ hoặc xuất xứ có thể khiến DN mất ưu đãi thuế, thậm chí gián đoạn đơn hàng. Nhà nhập khẩu còn yêu cầu minh bạch nguồn nguyên liệu, lao động, môi trường và các chứng nhận như BRCGS để hàng Việt vào hệ thống phân phối lớn.

Đáng chú ý, các chính sách mới của Anh sẽ tiếp tục mở rộng phạm vi tuân thủ. Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) dự kiến áp dụng từ ngày 1/1/2027 với nhôm, xi măng, phân bón, hydro và sắt thép. DN thuộc các ngành này cần sớm chuẩn bị dữ liệu phát thải. Quy định chống mất rừng dự kiến triển khai từ năm 2028, đòi hỏi nhà xuất khẩu gỗ và nông sản kiểm soát chặt nguồn cung, hồ sơ truy xuất.

Theo ông Nguyễn Minh Khôi, Trưởng nhóm Công tác về Thương mại của Hiệp hội DN Anh tại Việt Nam, nhà nhập khẩu Anh đánh giá rủi ro trên toàn bộ lô hàng, không chỉ mẫu thử. DN phải bảo đảm chất lượng, xuất xứ, xác định đúng mã hàng 10 chữ số và kê khai đầy đủ trị giá hải quan. Khoản này cần tính cả giá hàng, bao bì, bảo hiểm, cước vận chuyển, thay vì chỉ căn cứ giá FOB. Hồ sơ liên quan phải được lưu tối thiểu bốn năm.

Ông Khôi khuyến nghị DN rà soát tiêu chuẩn trước khi nhận đơn hàng, đồng thời kiểm soát nguyên liệu, kiểm nghiệm định kỳ, đo lường phát thải và chuẩn hóa hồ sơ. DN cũng cần tính đúng giá vốn đến cảng nhập khẩu, thẩm định đối tác và đánh giá sức tiêu thụ trước khi mở rộng danh mục.

Như vậy, đáp ứng tiêu chuẩn mới chỉ là một điều kiện để hàng Việt giữ chỗ tại thị trường Anh. Khả năng tận dụng ưu đãi thuế và lựa chọn đúng quy tắc xuất xứ cũng quyết định hiệu quả của mỗi đơn hàng xuất khẩu.

Ưu đãi thuế không thể bị bào mòn bởi hạn ngạch

Để khai thác lợi thế này, DN cần lựa chọn hiệp định phù hợp với nguồn nguyên liệu và quy trình sản xuất. UKVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Vương quốc Anh) và CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) đều cho phép hưởng ưu đãi thuế, đồng thời mở rộng lựa chọn nguồn cung thông qua cơ chế cộng gộp xuất xứ. Đáng chú ý, Anh chính thức gia nhập CPTPP từ cách đây 2 năm.

Trong khi hàng Việt vào Anh phải vượt qua những tầng tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, tôm xuất khẩu sang Hàn Quốc lại đối mặt với một nghịch lý khác: thuế nhập khẩu 0% nhưng chi phí tiếp cận hạn ngạch vẫn rất cao.

Bất cập nêu trên đang thúc đẩy ngành tôm kiến nghị cơ quan quản lý can thiệp. Hôm 10/11, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản (VASEP) cho biết đã gửi công văn đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Bộ Công Thương. Hiệp hội đề xuất ưu tiên bãi bỏ hạn ngạch thuế quan đối với tôm Việt Nam trong chương trình đàm phán nâng cấp Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA).

Hiện lượng tôm Việt Nam được hưởng thuế nhập khẩu 0% tại Hàn Quốc trong hạn ngạch là 15.000 tấn mỗi năm. Tuy nhiên, cơ chế phân bổ thông qua đấu thầu khiến DN phát sinh chi phí tiếp cận tương đương 14–16% giá trị nhập khẩu. Nếu vượt hạn ngạch, tôm phải chịu mức thuế 20%.

Đáng chú ý, khoản chi này phát sinh ngay cả khi DN được phân bổ cơ hội tiếp cận hạn ngạch thuế suất 0%. Điều đó khiến lợi ích ưu đãi bị thu hẹp đáng kể. Nói cách khác, mức thuế 0% chưa phản ánh đầy đủ chi phí để hàng Việt tiếp cận thị trường Hàn Quốc.

Gánh nặng như thế không chỉ làm tăng chi phí nhập khẩu mà còn tác động trực tiếp đến sức cạnh tranh của tôm Việt. Giá thành cao có thể khiến nhà nhập khẩu cân nhắc lại đơn hàng. Trong khi đó, biên lợi nhuận vốn đã thấp càng bị thu hẹp, hạn chế khả năng duy trì và mở rộng xuất khẩu.

VASEP cho rằng cơ chế hiện nay làm suy giảm sức cạnh tranh của tôm Việt Nam, đồng thời hạn chế động lực gia tăng nhập khẩu từ phía DN Hàn Quốc. Hiệp hội kiến nghị hướng tới áp dụng thuế suất 0% không giới hạn khối lượng đối với các dòng sản phẩm tôm thuộc phạm vi cam kết.

Đề xuất này cần được xem xét trong quá trình nâng cấp VKFTA, trên cơ sở đánh giá tác động hai chiều và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa hai nước. VASEP kiến nghị Bộ Công Thương đưa nội dung bãi bỏ hạn ngạch vào chương trình đàm phán với Hàn Quốc.

Gỡ bỏ hạn ngạch sẽ giúp nhà nhập khẩu Hàn Quốc chủ động nguồn hàng, đồng thời tạo điều kiện để DN Việt Nam linh hoạt hơn trong sản xuất và giao hàng. Quan trọng hơn, ưu đãi thuế mới có thể chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh thực chất, thay vì bị bào mòn bởi chi phí tiếp cận.

Trong mùa cao điểm xuất khẩu, DN không thể chờ hoàn tất mọi khâu chuẩn bị mới nhận đơn hàng. Nâng chuẩn sản phẩm, kiểm soát hồ sơ và tính đúng giá vốn phải được triển khai song song với nỗ lực tháo gỡ bất cập hạn ngạch. Chỉ khi đó, ưu đãi FTA mới thực sự chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh, giúp hàng Việt giữ đơn hàng và mở rộng thị phần.

                                                                                 Thế Vinh