Chiến lược "lấy ngắn nuôi dài" của một HTX và hướng đi bền vững từ cây đàn hương ở Lào Cai

Đầu tư trồng cây lâm nghiệp lấy gỗ quý, trong đó có cây đàn hương, vốn là bài toán không dễ đối với các hộ nông dân. Thời gian sinh trưởng dài, vốn đầu tư ban đầu lớn, trong khi nguồn thu chưa thể hình thành trong nhiều năm khiến không ít người e ngại.

Nếu chỉ trông chờ vào thời điểm khai thác gỗ, người trồng cây phải chấp nhận một khoảng thời gian dài không có dòng tiền để bù đắp chi phí chăm sóc, duy trì sản xuất.

Tại thôn Làng Lạnh, xã Cảm Nhân, HTX Nông, lâm nghiệp Thành Lâm đã lựa chọn cách tiếp cận khác, là khai thác nhiều giá trị kinh tế từ cùng một loại cây, lấy nguồn thu ngắn hạn để nuôi dưỡng mục tiêu dài hạn.

Thay vì chỉ chờ thu hoạch phần lõi gỗ đàn hương sau hơn 10 năm, HTX tận dụng lá cây trong quá trình chăm sóc để chế biến thành trà thương phẩm.

Ý tưởng này xuất phát từ quá trình tìm hiểu các giống cây lâm nghiệp bản địa của ông Phạm Quang Đạo, Giám đốc HTX. Thay vì lựa chọn những cây trồng phổ biến như keo, quế, ông chú ý đến các giống cây có giá trị kinh tế cao, trong đó có đàn hương.

Năm 2022, khi tiếp cận thông tin về cây đàn hương, ông Đạo nhận thấy tiềm năng phát triển của cây đàn hương nếu được trồng kết hợp với cây chủ phù hợp.

Đàn hương là loài thực vật bán ký sinh, cần bộ rễ của cây chủ để cộng sinh và hấp thụ dưỡng chất. Đặc điểm sinh trưởng này khiến việc lựa chọn cây trồng xen có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả của mô hình.

Đầu năm 2023, HTX bắt đầu trồng thử nghiệm trên diện tích 1 ha tại Làng Lạnh, với khoảng 600 cây đàn hương xen 300 cây gù hương bản địa.

Giống đàn hương được gieo ươm từ hạt nhập khẩu Ấn Độ, do Tập đoàn Đàn hương Việt Nam cung ứng, đồng thời HTX được chuyển giao quy trình kỹ thuật chăm sóc. Sau thời gian thử nghiệm, diện tích được mở rộng lên 6-7 ha.

Tuy nhiên, khi quy mô sản xuất tăng, bài toán chi phí vận hành cũng trở nên rõ ràng hơn. Cây đàn hương cần được cắt tỉa tán định kỳ từ tháng thứ 8 sau khi trồng để kích thích sinh trưởng. Lượng lá thu được khá lớn, nếu không được tận dụng sẽ trở thành nguồn phụ phẩm chưa khai thác hết giá trị.

Từ thực tế đó, ông Đạo cùng các cộng sự nghiên cứu sản xuất trà lá đàn hương. Đây là bước chuyển quan trọng, giúp HTX hình thành nguồn thu ngay trong giai đoạn cây chưa đủ tuổi khai thác gỗ.

Quá trình phát triển sản phẩm không đơn giản. Những mẻ trà đầu tiên từng thất bại do sai lệch về độ ẩm và nhiệt độ sấy, ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm. Sau nhiều lần thử nghiệm, HTX dần làm chủ quy trình chế biến, đưa ra thị trường hai dòng sản phẩm gồm trà búp nguyên chất theo tiêu chuẩn "hai lá một tôm" và trà túi lọc nghiền nhỏ.

Theo ông Phạm Quang Đạo, chất lượng sản phẩm được duy trì ổn định, toàn bộ lượng trà xuất xưởng đến nay đều được tiêu thụ tại thị trường Hà Nội.

Kết quả này cho thấy việc chế biến sâu không chỉ giúp nâng giá trị nguyên liệu mà còn tạo điều kiện để HTX tham gia sâu hơn vào khâu thương mại, thay vì chỉ dừng lại ở sản xuất nông, lâm nghiệp thô.

Hiệu quả kinh tế từ trà lá đàn hương đang tạo ra nguồn lực quan trọng để HTX duy trì và mở rộng sản xuất. Cứ khoảng 2-2,5 tháng, diện tích đàn hương lại cho thu hoạch một đợt, với sản lượng hơn 3 tấn lá tươi. Theo tỷ lệ chế biến, khoảng 3,5 tấn lá tươi thu được 1 tấn trà khô thành phẩm.

Ở đợt thu hoạch gần nhất, 1 tấn trà thành phẩm mang về doanh thu gần 500 triệu đồng. Với tần suất 4-5 đợt thu hái mỗi năm, hoạt động khai thác lá đàn hương đem lại doanh thu trên 1 tỷ đồng, có thời điểm có thể đạt 2 tỷ đồng/năm. HTX tạm dừng thu hoạch vào mùa đông để cây tích lũy dinh dưỡng, bảo đảm khả năng sinh trưởng lâu dài.

Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở doanh thu từ lá, mà còn ở cách HTX tổ chức chuỗi giá trị theo từng giai đoạn phát triển của cây trồng. Trong những năm đầu, lá được khai thác làm nguyên liệu chế biến trà.

Từ năm thứ ba, cây bắt đầu có thêm nguồn thu từ quả và hạt. Sau khoảng 10-13 năm, phần lõi gỗ đàn hương mới trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao, phục vụ các ngành nước hoa, mỹ phẩm và dược liệu cao cấp.

Hoạt động sản xuất trà lá đàn hương cũng tạo thêm việc làm cho lao động tại địa phương. Hiện xưởng chế biến của HTX duy trì 5 lao động thường xuyên, với mức thu nhập 7-8 triệu đồng/người/tháng. Ngoài ra, hàng chục lao động thời vụ có việc làm trong các đợt chăm sóc, cắt tỉa và thu hái nguyên liệu.

Với một địa bàn nông thôn, việc hình thành cơ sở chế biến gắn với vùng trồng có ý nghĩa thiết thực. Người dân không chỉ có thêm cơ hội làm việc tại xưởng mà còn có thể tham gia các công đoạn sản xuất ngay trên địa bàn, hạn chế tình trạng nguyên liệu phải vận chuyển đi xa mới tạo ra giá trị gia tăng.

Mô hình cũng đang mở ra hướng liên kết với các hộ dân xung quanh. Khi nhận thấy hiệu quả từ diện tích đàn hương của HTX, bước đầu đã có 2 hộ tham gia trồng mới gần 2 ha theo quy trình hướng dẫn. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy mô hình kinh tế tập thể có thể tạo sức lan tỏa từ hiệu quả sản xuất thực tế, thay vì chỉ vận động người dân tham gia bằng những cam kết lợi ích chưa được kiểm chứng.

Tuy nhiên, mở rộng vùng nguyên liệu không đơn thuần là tăng diện tích trồng. Đối với sản phẩm trà lá đàn hương, yêu cầu kiểm soát chất lượng được đặt ra rất nghiêm ngặt. Toàn bộ vùng trồng phải cách ly với thuốc bảo vệ thực vật, kể cả chế phẩm sinh học, trong vòng 2 tháng trước mỗi kỳ thu hoạch.

Đây là thách thức không nhỏ khi HTX liên kết với các hộ sản xuất nhỏ lẻ vốn quen với tập quán canh tác cũ. Chỉ một hộ không tuân thủ quy trình cũng có thể khiến cả lô nguyên liệu không đáp ứng yêu cầu, thậm chí ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa đã chế biến. Rủi ro này cho thấy liên kết sản xuất muốn bền vững phải đi cùng kỷ luật chung, quy trình thống nhất và cơ chế giám sát xuyên suốt.

Trong chuỗi liên kết, HTX cần giữ vai trò tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ. Các hộ thành viên và hộ liên kết tập trung sản xuất theo quy trình chung, bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định. Khi đó, người dân không chỉ tham gia với tư cách người trồng cây mà còn trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị có đầu ra và tiêu chuẩn cụ thể.

Câu chuyện của HTX Nông, lâm nghiệp Thành Lâm cho thấy giá trị của kinh tế tập thể nằm ở khả năng tổ chức lại sản xuất và khai thác tốt hơn nguồn lực sẵn có tại địa phương.

HTX đang từng bước hiện thực hóa chiến lược lấy ngắn nuôi dài. Khi nguồn thu trước mắt đủ sức duy trì sản xuất và giá trị gỗ quý tiếp tục được tích lũy, mô hình không chỉ giải bài toán kinh tế cho một đơn vị mà còn gợi mở hướng phát triển lâm nghiệp theo chuỗi giá trị, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.