Như VnBusiness đã đưa tin, ngày 5/11, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (VCC) công bố kết quả rà soát chính sách giá, phí của Grab và các giải pháp doanh nghiệp đề xuất nhằm cải thiện quyền lợi đối tác tài xế, người tiêu dùng và minh bạch thông tin. Tại đây, Grab chủ động đề xuất giảm một số khoản phí, hoàn trả 3,9 tỷ đồng cho tài xế và nâng cấp giao diện ứng dụng để hiển thị rõ hơn doanh thu, phí, thuế và các khoản khấu trừ.

Đáng chú ý, về việc hoàn phí, trong quá trình làm việc với VCC, Grab đã rà soát và ghi nhận khoảng 0,13% số chuyến xe, giai đoạn từ năm 2024 đến nay, có mức khấu trừ vượt mức 35% tính trên doanh thu chia sẻ với tài xế. Theo giải trình của Grab, các chuyến xe bị ảnh hưởng do biến động cung cầu tại một số thời điểm hoặc lỗi thuật toán khiến mức phí vượt thiết lập của hệ thống.

Trước đó, từ cuối tháng 8 đến giữa tháng 9, VCC đã ghi nhận các phản ánh của một số tài xế Grab về chính sách giá cước, phí, chiết khấu và các khoản khấu trừ của nền tảng này. Mạng xã hội xuất hiện không ít thông tin các tài xế kêu gọi tắt ứng dụng như một cách gây sức ép, đề nghị Grab thay đổi hoặc đối thoại làm rõ các vấn đề nêu trên nhằm đảm bảo quyền lợi cho tài xế.

Bài toán minh bạch kinh tế nền tảng

Từ diễn biến mới nhất của sự việc, TS Nguyễn Nhật Minh, giảng viên ngành Kinh tế số, Đại học RMIT đã có bài bình luận về kinh tế nền tảng và sinh kế bền vững của người lao động. Tại đây, chuyên gia đặt vấn đề: Những cuộc thảo luận gần đây về phí nền tảng không chỉ là câu chuyện giữa doanh nghiệp và tài xế mà phản ánh những vấn đề rộng hơn liên quan đến thu nhập, khả năng thương lượng và cơ hội nghề nghiệp của bộ phận lao động ngày càng lớn trong nền kinh tế số.

Thực tế, kinh tế nền tảng (platform economy), tạo ra nhiều cơ hội thu nhập nhưng cũng làm nảy sinh các hình thức việc làm bấp bênh. Tại Việt Nam, lực lượng lao động nền tảng, bao gồm tài xế gọi xe công nghệ, đối tác giao đồ ăn và những người làm việc tự do trực tuyến, đang mở rộng nhanh chóng, đặc biệt các đô thị lớn. 

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), năm 2024 Việt Nam có khoảng 7,5 triệu người làm việc trên nền tảng số, chiếm gần 14% tổng lực lượng lao động.  Thực tế này đặt ra một số vấn đề chính sách mới như điều kiện làm việc kém và mơ hồ về quan hệ lao động... Theo đó, sự nhập nhằng giữa "người làm công" và "đối tác độc lập" khiến lao động trên nền tảng số thường bị đẩy ra ngoài lưới an sinh xã hội và không được hưởng các quyền lợi lao động cơ bản.

Bên cạnh đó, hệ thống tự động dựa trên thuật toán để giám sát, đánh giá và ra quyết định (như đình chỉ tài khoản) đang gây áp lực lên điều kiện làm việc và sự riêng tư của người lao động. Việc bị khóa tài khoản đơn phương bởi các quyết định thuật toán của AI cho thấy sự thiếu vắng cơ chế bảo vệ quyền lợi chính đáng cho tài xế công nghệ.

Cần nhiều lựa chọn hơn cho người lao động

Từ trường hợp Grab, TS Minh cho rằng thiết kế chính sách cần tiếp tục thúc đẩy tính cạnh tranh và giao dịch công bằng. Theo ông, các đối tác của nền tảng chỉ có thể thương lượng hiệu quả khi họ có những lựa chọn thay thế thực chất.

Ông đề xuất 3 nhóm giải pháp: Thứ nhất, cần bảo đảm cạnh tranh giữa các nền tảng, kiểm soát các hành vi hạn chế cạnh tranh và hạn chế những ràng buộc độc quyền bất hợp lý. Mục tiêu là để tài xế có thể sử dụng nhiều ứng dụng và chuyển đổi giữa các nền tảng với chi phí hợp lý.

Bên cạnh đó, TS Minh cho rằng cần nghiên cứu những hình thức đại diện và thương lượng tập thể phù hợp với đặc điểm của lao động nền tảng. Theo ông, đây là các biện pháp để đảm bảo tăng tính minh bạch trong cách tính phí và thu nhập, thông báo trước khi thay đổi điều khoản, giải thích các quyết định khóa tài khoản và xây dựng cơ chế khiếu nại hiệu quả. 

Cuối cùng, cần các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho người lao động, với sự phối hợp giữa Nhà nước và các nền tảng. Theo ông, việc đào tạo lại, kết nối việc làm, bảo hiểm tai nạn và các cơ chế an sinh phù hợp không chỉ giúp người lao động giảm rủi ro, có thêm lựa chọn khi muốn chuyển đổi công việc mà còn tăng sức mạnh thương lượng cho họ.

“Những điều chỉnh gần đây của Grab có thể giúp giải quyết một phần các bức xúc trước mắt. Tuy nhiên, thách thức của kinh tế nền tảng không nằm ở một đợt điều chỉnh phí hay một chương trình hỗ trợ cụ thể. Khi ngày càng nhiều người xem chạy xe công nghệ là sinh kế chính, mối quan tâm lớn hơn là khả năng duy trì một sinh kế bền vững và có lối ra khi cần thiết”, chuyên gia nhấn mạnh.

Tháng 6/2026, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã thông qua Công ước số 193 về việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế nền tảng, tại Hội nghị Lao động Quốc tế lần thứ 114, diễn ra tại Geneva (Thụy Sĩ),  thiết lập tiêu chuẩn lao động quốc tế đầu tiên dành riêng cho lĩnh vực này. Công ước đề cập đến nhiều vấn đề như thù lao, an sinh xã hội, an toàn lao động, quyền riêng tư và tính minh bạch trong quản lý bằng thuật toán. Đặc biệt, văn kiện nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy cạnh tranh kinh doanh công bằng, qua đó đặt ra vấn đề về quyền và khả năng thương lượng của người lao động trong hệ sinh thái nền tảng.

Cũng trong tháng 6, tại tập huấn truyền thông về các tiêu chuẩn an sinh xã hội và các cuộc tranh luận chính sách hiện tại ở Việt Nam, ông André Gama, Chuyên gia An sinh xã hội của ILO cũng đặt vấn đề: Sự trỗi dậy của nền kinh tế nền tảng đòi hỏi phải xác định và giải quyết các khoảng trống trong tiêu chuẩn về việc làm bền vững.

Một số khía cạnh của việc làm bền vững trong nền kinh tế nền tảng được chỉ ra bao gồm tự do hiệp hội và thương lượng tập thể, bảo vệ tiền lương và việc làm, thời gian làm việc, an toàn vệ sinh lao động, an sinh xã hội và bảo vệ thai sản

Cũng tại tài liệu tập huấn truyền thông, ILO cho rằng thách thức lớn nhất đối với Việt Nam là cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý để chính thức hóa lao động nền tảng, đồng thời đầu tư vào hệ thống an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt và ứng dụng công nghệ để không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.

Đỗ Kiều