Ngày 18/10 vừa qua, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA) gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại Tự do gọi tắt là VEFTA. Sau hơn 21 phiên đàm phán chính thức kéo dài trong 14 năm, VEFTA chính thức trở thành FTA thứ 18 mà Việt Nam là thành viên.

Tuy là hiệp định thương mại tự do với thị trường có quy mô dân số nhỏ của châu ÂU, nhưng VEFTA được nhiều doanh nghiệp xuất khẩu quan tâm bởi sức mua của thị trường lớn, thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới.

Cơ hội vào thị trường chất lượng cao 

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và  các nước khối EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, nhập khẩu từ khối này đạt hơn 1,5 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, dược phẩm và các đầu vào có hàm lượng công nghệ cao. Việt Nam xuất khẩu đạt 405 triệu USD với các nhóm hàng chủ yếu là giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí. 

“Các con số trên cho thấy hai nền kinh tế có tính bổ trợ rõ rệt. EFTA mạnh về công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng trong khi Việt Nam mạnh về năng lực sản xuất và tiêu dùng”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định tại Hội thảo về hiệp định VEFTA diễn ra sáng 11/11.

Quan trọng hơn, ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh, dư địa của thị trường này còn rất lớn với hàng hoá Việt.

“405 triệu USD xuất khẩu vào khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc hàng cao nhất thế giới thì là một con số khiêm tốn. Giá trị thực sự của EFTA không nằm ở quy mô dân số. Đây là thị trường có tiêu chuẩn chất lượng rất cao và chấp nhận trả giá cao cho những sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn đó”, ông Tuấn nói.

Tại VEFTA, các quốc gia Bắc Âu cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương với 95% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Gần 100% mặt hàng công nghiệp (bao gồm toàn bộ hàng thủy sản, dệt may, điện tử, sắt thép, nhựa, cao su…) được hưởng ngay thuế suất 0%. Nhiều nông sản chủ lực như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.

Đáng chú ý, cơ hội mở ra không chỉ là thuế quan. Nhiều ý kiến chỉ ra, hợp tác với đối tác EFTA mở ra cơ hội cho doanh nghiệp Việt tiếp cận công nghệ, thiết bị và phương thức quản trị tiên tiến, đặc biệt là các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch và kinh tế tuần hoàn. Ở tầm rộng hơn , các cam kết về thúc đẩy đầu tư, bảo hộ sở hữu trí tuệ, phát triển bền vững, hợp tác tạo thuận lợi thương mại, hợp tác doanh nghiệp vừa và nhỏ… cũng được nhận định góp phần củng cố niềm tin và tăng tính dự báo cho quan hệ kinh doanh giữa doanh nghiệp hai bên.

Cửa mở nhưng không dễ bước qua

Bên cạnh các cơ hội mới tại một thị trường tiềm năng, doanh nghiệp cũng cần sẵn sàng đối mặt với các thách thức từ thị trường EFTA.

Như bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách phòng WTO, đàm phán và thực thi hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương, chỉ ra các thách thức trước mắt là yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Bên cạnh đó là yêu cầu đáp ứng quy tắc xuất xứ, từ nguồn nguyên liệu, hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ để tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan của hiệp định.

Doanh nghiệp cũng có thể gặp khó khăn về nguồn lực, công nghệ và chi phí đầu tư để đáp ứng các yêu cầu của thị trường và cạnh tranh với hàng hoá, dịch vụ chất lượng cao từ EFTA.

Đáng chú ý, nhiều chuyên gia chung quan điểm, thị trường EFTA tuy “khó tính”, với tiêu chuẩn đầu vào cao hơn khu vực EU, nhưng nếu hiện diện được tại thị trường này, doanh nghiệp hoàn toàn có thể tự tin đưa hàng hoá đi vào những thị trường cao cấp nhất.

Đại diện Phòng WTO, đàm phán và thực thi hiệp định khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu chủ động tra cứu cam kết thuế quan theo từng mã HS, đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan, tuân thủ các yêu cầu SPS, TBT và quản lý nhập khẩu. Bên cạnh đó, chủ động thích ứng các yêu cầu về phát triển bền vững, đẩy mạnh chuyển đổi xanh, ứng dụng công nghệ sạch, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thực hiện trách nhiệm xã hội nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh lâu dài. 

Trong khi đó, ông Đậu Anh Tuấn lưu ý, EVFTA đã hoàn tất ký kết nhưng đang trong quá trình chuẩn bị các bước tiếp theo để chính thức có hiệu lực. Đây là giai đoạn chuẩn bị rất có ý nghĩa với các doanh nghiệp.

“Thay vì chỉ chờ đợi, doanh nghiệp cần theo dõi sát tiến độ phê chuẩn và các văn bản hướng dẫn, đồng thời chủ động rà soát sản phẩm có tiềm năng, nguồn nguyên liệu, khả năng đáp ứng xuất xứ, các tiêu chuẩn của thị trường và phương án tiếp cận khách hàng”, ông Tuấn nói.

Phó Tổng Thư ký VCCI nhấn mạnh, nếu doanh nghiệp đợi đến khi hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu, cơ hội chắc chắn đã thuộc về những người chuẩn bị sớm hơn. 

“Điều kiện cần” là sự chủ động của doanh nghiệp nhưng để VEFTA thực sự đi vào đời sống kinh doanh, cần có sự đồng hành của cơ quan quản lý, các hiệp hội ngành hàng và các tổ chức hỗ trợ. 

Các chuyên gia đề xuất, trong thời gian tới, cần chuyển hóa các cam kết thành những hướng dẫn dễ hiểu, dễ tra cứu theo từng ngành hàng và từng thị trường. Bên cạnh đó, tiếp tục các giải pháp nâng cao năng lực cho doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và chứng nhận; tăng cường kết nối với nhà nhập khẩu, nhà đầu tư và đối tác công nghệ từ EFTA. Song song với đó là xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý kịp thời những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn.

Đó là những giải pháp căn cơ để FTA mới phát huy giá trị trong bối cảnh doanh nghiệp Việt nỗ lực vươn ra thế giới, đa dạng hoá thị trường theo cách bền vững hơn.

VEFTA không chỉ là công cụ thương mại mà còn là cam kết chiến lược, giúp nâng cao tính chắc chắn về pháp lý và cải thiện khả năng tiếp cận thị trường. Và có lẽ quan trọng hơn cả, Hiệp định gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về niềm tin vào tương lai của quan hệ kinh tế giữa hai nước.

Ông Guy Parmelin  Tổng thống Liên bang Thụy Sỹ kiêm Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Giáo dục và Nghiên cứu 

Các ưu đãi thuế quan sẽ giúp hàng hóa Việt Nam mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp EFTA khai thác tiềm năng thị trường Việt Nam. Các quy định về xuất xứ cũng tạo thuận lợi cho liên kết sản xuất, kết nối chuỗi cung ứng giữa châu Âu và Đông Nam Á. Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, Hiệp định tạo lập khuôn khổ hợp tác minh bạch, ổn định, có tính dự báo, giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn.

Ông Lê Mạnh Hùng  Bộ trưởng Bộ Công Thương

Cơ hội từ VEFTA không chỉ nằm ở việc cắt giảm thuế quan mà còn ở khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thủy sản toàn cầu. Để khai thác hiệu quả thị trường, doanh nghiệp cần chú trọng quản trị chuỗi cung ứng, duy trì chất lượng đồng đều, bảo đảm nguồn cung ổn định và xây dựng chiến lược sản phẩm phù hợp với từng phân khúc. Đối với hoạt động nhập khẩu nguyên liệu để chế biến, xuất khẩu, doanh nghiệp cũng cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ và điều kiện hưởng ưu đãi tại thị trường đích.

Bà Lê Hằng  Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản

Đỗ Kiều