Thực tiễn phát triển kinh tế vùng dân tộc thiểu số và miền núi chứng minh rằng tổ hợp tác là bước đi ban đầu phù hợp với trình độ, tập quán canh tác nhỏ lẻ của bà con. Tuy nhiên, để tạo lập được khối lượng hàng hóa lớn, đủ sức cạnh tranh trên thị trường và đáp ứng khắt khe các tiêu chuẩn chất lượng, việc chuyển đổi, phát triển lên mô hình HTX kiểu mới chính là bước ngoặt mang tính tất yếu.

Bước ngoặt từ mô hình liên kết

Theo dữ liệu từ Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, tính đến hết tháng 6 năm 2026, cả nước có hơn 36.000 HTX và khoảng 110.000 tổ hợp tác. Trong đó, ghi nhận hàng nghìn HTX nông nghiệp và dịch vụ tại các khu vực Tây Bắc, Đông Bắc và Tây Nguyên phát triển trưởng thành, nâng cấp trực tiếp từ các tổ hợp tác, nhóm liên kết sản xuất ban đầu.

Đáng chú ý, hơn 60% HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số trưởng thành từ mô hình tổ hợp tác đã sở hữu ít nhất một sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên, trở thành hạt nhân quan trọng thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị.

Điển hình cho hành trình trưởng thành này là HTX Tài Hoan (tỉnh Thái Nguyên). Xuất phát ban đầu từ nhu cầu liên kết sản xuất miến dong tự phát của các hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương, HTX đã từng bước chuẩn hóa quy trình canh tác, đầu tư công nghệ chế biến hiện đại. Đến nay, HTX Tài Hoan không chỉ đưa sản phẩm miến dong đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia mà còn mở rộng thị trường xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu. Sự trưởng thành của HTX đã trực tiếp giải quyết việc làm, nâng cao giá trị thu mua củ dong riềng và giúp hàng trăm hộ dân tộc thiểu số địa phương có thu nhập ổn định, thoát nghèo bền vững.

Tương tự, HTX Yến Dương (tỉnh Thái Nguyên) tiền thân cũng chỉ là các nhóm liên kết sản xuất nông sản sạch của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao. Nhận thấy tiềm năng của các cây trồng bản địa, nhóm liên kết đã chuyển đổi thành HTX chuyên canh và chế biến sâu các sản phẩm như bí xanh thơm, gạo nếp Tài, miến dong, măng khô.

Tính đến nay, HTX Yến Dương đã thu hút hàng trăm hộ liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, kết nối tiêu thụ ổn định vào chuỗi các hệ thống siêu thị lớn và sàn thương mại điện tử, giúp giá trị nông sản tăng từ 2 đến 3 lần so với sản xuất nhỏ lẻ trước đây.

Giám đốc HTX Yến Dương Ma Thị Ninh chia sẻ, ban đầu khi mới thành lập, HTX chỉ có 8 thành viên và hầu hết đều thuộc diện hộ nghèo, cận nghèo. Đến nay, cả 8 thành viên ban đầu của HTX đều đã thoát nghèo bền vững. Số lượng thành viên chính thức của HTX hiện đã nâng lên 20 người và mở rộng mạng lưới liên kết sản xuất với hơn 500 hộ dân trên địa bàn.

Đa dạng hóa nguồn sinh kế

Sự đổi mới tư duy kinh tế của các HTX đi lên từ tổ hợp tác vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn thể hiện ở khả năng linh hoạt thích ứng và chuyển đổi đa dạng ngành nghề. Việc kết hợp giữa sản xuất thủ công, khai thác dược liệu với dịch vụ du lịch sinh thái, trải nghiệm đang mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới.

HTX Po Mỷ (tỉnh Tuyên Quang) xuất phát điểm từ các tổ hợp tác sản xuất nông sản đặc trưng và nghề thủ công truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số. Sau khi chuyển đổi mô hình thành HTX kiểu mới, đơn vị đã tập trung cơ cấu lại sản xuất, đầu tư nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và đẩy mạnh thương mại hóa các sản phẩm thế mạnh đến nhiều vùng miền trên toàn quốc qua cả kênh bán hàng trực tiếp lẫn trực tuyến.

HTX  Po Mỷ từng bước hoàn thiện quy trình sản xuất, chế biến, đóng gói. Các sản phẩm sâm khoai, mật ong của HTX đã đạt chuẩn OCOP, đánh dấu bước tiến lớn trong việc đưa nông sản vùng cao trở thành hàng hóa có thương hiệu. Mạng lưới liên kết sản xuất, tiêu thụ nông sản của HTX hiện đã mở rộng đến khoảng 200 hộ dân tại vùng cao Đồng Văn, tạo việc làm thường xuyên với mức thu nhập từ 6 - 10 triệu đồng/tháng cho lao động địa phương.

Nằm tại xã Quảng Tân (tỉnh Quảng Ninh), HTX Sản xuất mật ong rừng Ba Nhất và HTX Thương mại dịch vụ - du lịch Bạch Vân là minh chứng rõ nét cho việc nâng cấp hiệu quả từ tổ hợp tác vùng cao.

Hình thành ban đầu từ các tổ liên kết phát triển cây dược liệu và thu hái nông sản với trên 90% thành viên là đồng bào dân tộc thiểu số, các HTX này đã mạnh dạn tái cơ cấu. HTX Ba Nhất tập trung chuẩn hóa chuỗi giá trị các sản phẩm như mật ong rừng, gạo J02, cây bách bộ đạt tiêu chuẩn OCOP; trong khi HTX Bạch Vân đóng vai trò cầu nối thương mại, dịch vụ và du lịch trải nghiệm. Việc "bắt tay" giữa sản xuất đặc sản và phát triển dịch vụ thương mại đã tạo nên chuỗi khép kín, gia tăng đáng kể giá trị kinh tế trên cùng một diện tích canh tác, giúp trên 90% thành viên là người dân tộc thiểu số thoát nghèo vững chắc.

Thực tiễn từ các HTX như Tài Hoan, Yến Dương, Po Mỷ hay Ba Nhất đã khẳng định tính đúng đắn của con đường nâng cấp mô hình. Sự chủ động chuyển đổi từ sản xuất thô sang chế biến sâu, tích hợp đa giá trị và mở rộng sang dịch vụ du lịch trải nghiệm đã tạo nên "bệ phóng" vững chắc cho kinh tế gia đình miền núi.

Mở đường cho HTX phát triển bền vững

Dù đã khẳng định được vai trò cốt lõi trong công tác giảm nghèo, đại diện nhiều HTX vùng cao vẫn trăn trở trước những "điểm nghẽn" về hạ tầng, vốn đầu tư và năng lực cạnh tranh trên thị trường. Bài toán về đầu ra ổn định, mở rộng nhà xưởng chế biến sâu và quảng bá thương hiệu vẫn là thách thức lớn đối với các sản phẩm đặc trưng vùng dân tộc thiểu số.

Chị Ma Thị Ninh bày tỏ mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn nữa về chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào quản trị để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Đặc biệt, Giám đốc HTX Yến Dương khẳng định, để giúp người dân xóa đói giảm nghèo bền vững rất cần gắn với kinh tế tập thể. Bởi chỉ có các HTX mới có tư cách pháp nhân để xây dựng thương hiệu sản phẩm, cung cấp dịch vụ cho các thành viên; liên kết, phối hợp sản xuất kinh doanh, xây dựng vùng nguyên liệu và bao tiêu sản phẩm. Đồng thời, HTX có phương án sản xuất rõ ràng giúp người dân dễ dàng tiếp cận nhiều chương trình, dự án hỗ trợ của Nhà nước. Chính vì vậy, hỗ trợ các tổ nhóm phát triển lên HTX kiểu mới sẽ giúp những HTX này thành "cánh tay nối dài" để cơ quan quản lý nhà nước đưa chính sách đến với người dân hiệu quả nhất.

Trong khi đó, con đường phía trước của HTX Po Mỷ cũng còn không ít thách thức. Đến nay, HTX vẫn chưa có nhà xưởng sản xuất quy chuẩn, nguồn lực đầu tư còn hạn chế, trong khi tiềm năng chế biến sâu các sản vật đặc hữu địa phương lại rất lớn.

Chị Lưu Thị Hòa, Giám đốc HTX Po Mỷ chia sẻ, thời gian tới, HTX tiếp tục tập trung vào hai sản phẩm chủ lực là mật ong bạc hà và lê. HTX mong có thêm nguồn lực hỗ trợ để đầu tư công nghệ chế biến quả lê thành những sản phẩm như kẹo lê, mứt lê nhằm nâng cao giá trị gia tăng. Đồng thời, HTX quyết tâm chuẩn hóa nông sản để sản phẩm của địa phương có diện mạo mới chỉn chu, chuyên nghiệp và minh bạch hơn khi đến tay người tiêu dùng.

Hành trình từ tổ hợp tác lên HTX kiểu mới đã minh chứng rằng chuyển đổi mô hình kinh tế tập thể là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất để tập hợp sức mạnh cộng đồng, biến tiềm năng nông sản bản địa thành nguồn lực kinh tế thực sự. Khi những trăn trở về cơ chế, hạ tầng và thị trường được tháo gỡ kịp thời, các HTX vùng cao sẽ ngày càng vững vàng giữ vai trò hạt nhân chiến lược, giúp đồng bào dân tộc thiểu số làm chủ sinh kế, vươn lên làm giàu bền vững trên mảnh đất quê hương.

Tùng Lâm