HTX - hạt nhân phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp

Trong thời gian dài, sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL chủ yếu dựa vào các hộ riêng lẻ, quy mô nhỏ, thiếu khả năng thương lượng với doanh nghiệp và phụ thuộc nhiều vào biến động thị trường.

Tình trạng này khiến chi phí đầu vào khó kiểm soát, chất lượng sản phẩm thiếu đồng đều, trong khi việc đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe gặp nhiều trở ngại.

Trong bối cảnh đó, HTX đang trở thành mắt xích quan trọng giúp tổ chức lại sản xuất, đưa nông dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông sản.

Tại xã Óc Eo, tỉnh An Giang, HTX Nông nghiệp Sơn Hòa là một ví dụ. Ông Phan Thành Bắc, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX, cho biết khi thành lập năm 2020, đơn vị gặp nhiều khó khăn về nhân lực, vốn và niềm tin của nông dân.

Sau quá trình vận động, tổ chức lại sản xuất và xây dựng liên kết, HTX hiện có 361 thành viên, trong đó 330 thành viên liên kết, tổ chức sản xuất trên quy mô khoảng 1.800ha lúa mỗi năm.

Theo ông Bắc, yếu tố quyết định hiệu quả của mô hình là HTX đứng ra làm cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cung ứng vật tư đầu vào, đồng thời bao tiêu toàn bộ sản phẩm đầu ra, giúp người dân chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất. Nhờ liên kết này, chi phí giảm khoảng 10-15%, lợi nhuận tăng từ 10-12% so với trước.

“

Yếu tố quyết định hiệu quả của mô hình là HTX đứng ra làm cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp. Doanh nghiệp cung ứng vật tư đầu vào, đồng thời bao tiêu toàn bộ sản phẩm đầu ra, giúp người dân chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất.

Ông Phan Thành Bắc Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp Sơn Hòa

Với những hộ trực tiếp sản xuất, lợi ích không chỉ nằm ở con số thu nhập mà còn ở việc giảm bớt rủi ro thị trường.

Anh Phan Văn Út Chót, xã viên HTX Nông nghiệp Sơn Hòa, đang canh tác 6ha lúa chất lượng cao, cho biết trước đây sản xuất riêng lẻ khiến đầu ra và giá bán thường xuyên bấp bênh.

Khi tham gia HTX, được hướng dẫn kỹ thuật và kết nối với doanh nghiệp bao tiêu, anh Chót có thể tập trung nâng cao hiệu quả canh tác, thay vì tự xoay xở tìm đầu ra sau mỗi vụ thu hoạch.

Những thay đổi thực tế cho thấy HTX không đơn thuần tập hợp các hộ sản xuất, mà đang đảm nhận vai trò tổ chức và điều phối chuỗi. Từ kế hoạch mùa vụ, lựa chọn giống, sử dụng vật tư đến thu hoạch và tiêu thụ, các khâu dần được kết nối theo yêu cầu của thị trường. Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp có điều kiện chuyển từ tư duy làm ra sản phẩm rồi tìm người mua sang sản xuất theo nhu cầu và tiêu chuẩn của khách hàng.

Tại Đồng Tháp, HTX Dịch vụ nông nghiệp Bình Thành đang tổ chức sản xuất khoảng 1.000ha lúa chất lượng cao với hơn 1.800 thành viên. Toàn bộ diện tích đều được liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Văn Đời, Giám đốc HTX, liên kết giúp giảm chi phí, tăng thu nhập và quan trọng nhất là bảo đảm đầu ra ổn định, điều mà từng hộ nông dân riêng lẻ khó thực hiện.

Đáng chú ý, HTX Bình Thành đã phát triển tới 13 dịch vụ nông nghiệp, từ cung ứng vật tư, tín dụng nội bộ đến tiêu thụ sản phẩm. Doanh thu hằng năm đạt 22-24 tỷ đồng, lợi nhuận khoảng 700-800 triệu đồng.

Kết quả này cho thấy khi tổ chức sản xuất gắn với cung ứng dịch vụ và thị trường, HTX có thể tạo ra nguồn lực kinh tế đủ để duy trì hoạt động, hỗ trợ thành viên và tái đầu tư cho sản xuất.

Không dừng ở việc bảo đảm đầu ra, nhiều HTX còn thúc đẩy ứng dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất và giảm tác động môi trường.

HTX Nông nghiệp Sơn Hòa triển khai quy trình “1 phải 5 giảm”, tưới ngập - khô xen kẽ và sử dụng thiết bị bay không người lái (drone). Những giải pháp mới giúp HTX tiết giảm đầu vào, nâng cao hiệu quả canh tác, đồng thời góp phần giảm phát thải trong sản xuất lúa.

Tại HTX Nông nghiệp Tân Bình, tỉnh Đồng Tháp, mô hình liên kết “4 nhà” được triển khai thông qua kết nối nông dân, HTX, doanh nghiệp và các viện, trường. HTX liên kết với doanh nghiệp thu mua lúa chất lượng cao, chốt giá trước thu hoạch 10 ngày, giúp thành viên chủ động hơn trong tính toán hiệu quả kinh tế.

Đồng thời, rơm rạ được thu gom, xử lý thành phân bón hữu cơ để quay trở lại phục vụ sản xuất. Việc ứng dụng drone và cảm biến IoT giúp giảm tới 20% chi phí, tăng 15% sản lượng.

Từ những mô hình điển hình tại các địa phương cho thấy vai trò của HTX trong phát triển nông nghiệp hiện đại ngày càng rõ nét. HTX vừa tổ chức sản xuất tập trung, vừa tạo điều kiện đưa tiến bộ kỹ thuật đến từng hộ, kiểm soát quy trình và nâng cao tính đồng đều của sản phẩm.

Hoạt động hiệu quả của HTX cũng trở thành nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu đủ lớn, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và sản xuất xanh của các thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Hiệu quả của HTX không chỉ được đo bằng diện tích sản xuất, doanh thu hay lợi nhuận, mà còn thể hiện ở khả năng tạo sinh kế và thúc đẩy kinh tế địa phương.

Khi sản xuất được tổ chức theo chuỗi, nhu cầu lao động không chỉ phát sinh trên đồng ruộng mà còn mở rộng sang các khâu thu gom, sơ chế, bảo quản, vận chuyển, dịch vụ kỹ thuật và tiêu thụ sản phẩm.

Việc HTX cung cấp nhiều dịch vụ giúp thành viên giảm chi phí tự tổ chức sản xuất, đồng thời tạo điều kiện phát triển các hoạt động kinh tế phụ trợ tại địa phương.

Những mô hình tận dụng rơm rạ làm phân bón hữu cơ, ứng dụng công nghệ sau thu hoạch hay phát triển sản phẩm chế biến cũng mở ra dư địa nâng cao giá trị nông sản, thay vì chỉ phụ thuộc vào bán sản phẩm thô.

Với doanh thu hằng năm đạt 22-24 tỷ đồng, HTX Dịch vụ nông nghiệp Bình Thành cho thấy quy mô hoạt động của một HTX có thể vượt xa việc cung cấp dịch vụ đơn lẻ.

Nguồn thu từ các hoạt động liên kết tạo cơ sở duy trì bộ máy, đầu tư dịch vụ và hỗ trợ thành viên. Khi hoạt động hiệu quả, HTX còn góp phần giữ dòng giá trị ở lại địa phương, thúc đẩy nhu cầu đối với các dịch vụ sản xuất và thương mại nông nghiệp.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng khả năng tạo việc làm và nâng cao thu nhập còn phụ thuộc vào mức độ phát triển của từng chuỗi, khả năng mở rộng thị trường và năng lực quản trị của HTX.

Muốn đóng góp bền vững cho kinh tế địa phương, các HTX cần vượt qua mô hình hoạt động dựa chủ yếu vào dịch vụ đầu vào, từng bước phát triển sơ chế, bảo quản, chế biến và thương mại để gia tăng giá trị giữ lại trong chuỗi.

“

Liên kết chuỗi không chỉ giúp nông dân thoát khỏi sản xuất manh mún mà còn tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, HTX liên kết chuỗi là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị nông sản ĐBSCL.

Ông Trần Minh Hải Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường)

Ông Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng liên kết chuỗi không chỉ giúp nông dân thoát khỏi sản xuất manh mún mà còn tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, HTX liên kết chuỗi là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị nông sản ĐBSCL.

Từ những cánh đồng lúa ở An Giang đến vùng cây ăn trái tại Đồng Tháp, thực tiễn cho thấy HTX đang trở thành hạt nhân tổ chức chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả nông nghiệp và mở rộng cơ hội phát triển kinh tế địa phương.

HTX không chỉ giúp nông dân ổn định đầu ra mà còn tạo động lực chuyển đổi sang nền nông nghiệp xanh, hiện đại, có khả năng cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.