Tại Thái Nguyên, có HTX chè đạt doanh thu gần 50 tỷ đồng chỉ trong nửa đầu năm 2026. Ở Lai Châu, một HTX phát triển 125 lồng cá trên lòng hồ Bản Chát và đưa hàng chục dòng sản phẩm chế biến vào hệ thống bán lẻ. Những mô hình này cho thấy HTX có thể tạo thêm giá trị khi không dừng lại ở sản xuất nguyên liệu mà chủ động tham gia chế biến, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra.

Tuy nhiên, làm thế nào để những kết quả đó không chỉ xuất hiện ở một số HTX có điều kiện thuận lợi, mà trở thành kinh nghiệm có thể áp dụng rộng hơn?

Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội nghị trao đổi kinh nghiệm phát triển mô hình HTX điển hình tiên tiến năm 2026, do Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên tổ chức ngày 30/10.

HTX điển hình không chỉ được đo bằng doanh thu

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, giá trị của một mô hình HTX điển hình không chỉ nằm ở quy mô hay doanh thu, mà còn thể hiện qua năng lực tổ chức, khả năng thu hút thành viên, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và mang lại lợi ích thiết thực cho người tham gia.

Từ quan điểm này, bà yêu cầu các HTX tiếp tục đổi mới quản trị, ứng dụng khoa học công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị.

Đặc biệt, việc nhân rộng mô hình phải căn cứ vào điều kiện thực tế của từng địa phương, tránh sao chép máy móc khi năng lực quản lý, nguồn lực và đặc thù sản xuất không giống nhau.

Thực tế tại Thái Nguyên cho thấy khu vực HTX đã có những mô hình đáng chú ý. Đến hết tháng 9/2026, toàn tỉnh có 1.443 HTX, gồm 1.007 HTX nông nghiệp, 224 HTX công nghiệp và xây dựng, 209 HTX thương mại, dịch vụ và lĩnh vực khác, cùng 3 quỹ tín dụng nhân dân.

Các HTX có khoảng 16.950 thành viên, tạo việc làm cho 31.240 lao động, tổng vốn điều lệ trên 3.969 tỷ đồng và doanh thu hơn 6.880 tỷ đồng. Theo đánh giá của địa phương, thu nhập hộ thành viên tăng khoảng 10–15%.

Trong số 598 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên của tỉnh, có 226 HTX là chủ thể sản phẩm. Song điều đáng quan tâm hơn số lượng sản phẩm được công nhận là khả năng biến lợi thế địa phương thành hoạt động kinh doanh có doanh thu và thị trường tiêu thụ.

HTX chè Hảo Đạt đạt doanh thu gần 50 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm 2026, với hai sản phẩm OCOP 5 sao là Chè Đinh và Chè Tôm Nõn. HTX chè La Bằng phát triển vùng nguyên liệu khoảng 30 ha, liên kết gần 200 hộ dân; sản phẩm Thanh Hải Trà – Trà Tôm Nõn Thượng Hạng được công nhận OCOP 5 sao vào tháng 4/2026.

Ở lĩnh vực chế biến, HTX Miến Việt Cường xây dựng vùng trồng dong giềng trên 20 ha, liên kết hơn 200 hộ dân. Năm 2025, HTX đạt doanh thu trên 20 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 30 lao động với thu nhập bình quân khoảng 8 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm đã có mặt tại nhiều hệ thống siêu thị và đang tìm cơ hội xuất khẩu.

Những con số này phản ánh các khía cạnh khác nhau của hiệu quả HTX, từ tổ chức vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm đến tạo việc làm và mở rộng kênh tiêu thụ. Đây cũng là những yếu tố cần được xem xét khi lựa chọn mô hình để nhân rộng.

Từ kinh nghiệm đến giải pháp

Kinh nghiệm từ Lai Châu cho thấy hỗ trợ HTX cần bắt đầu từ nhu cầu cụ thể, thay vì áp dụng cùng một chương trình cho mọi đơn vị.

Theo Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Lai Châu Nguyễn Biên Cương, địa phương hiện có 330 tổ hợp tác, 483 HTX và 2 quỹ tín dụng nhân dân. Trong đó, 337 HTX đang hoạt động, thu hút trên 5.000 thành viên và người lao động.

HTX Mý Dao liên kết 145 hộ, phát triển 50 ha cây dược liệu và có 3 sản phẩm OCOP 3 sao. HTX Nông Công nghiệp và Thương mại Du lịch Than Uyên tổ chức nuôi 125 lồng cá trên lòng hồ Bản Chát, phát triển khoảng 30 dòng sản phẩm chế biến đưa vào các hệ thống bán lẻ.

Để hỗ trợ các mô hình, Liên minh HTX tỉnh Lai Châu đã phối hợp tổ chức 39 lớp tập huấn với 1.901 lượt người tham gia, hỗ trợ trên 7,27 tỷ đồng. Tuy nhiên, theo ông Cương, điều quan trọng là xác định đúng nhu cầu của từng HTX, nhất là về quản trị, tài chính, thương hiệu, thị trường và chuyển đổi số.

Cùng quan điểm, ThS. Vũ Thị Bích Hà, giảng viên CEFE cao cấp, Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Trung ương, chỉ ra một hạn chế thường gặp là cán bộ HTX có kinh nghiệm sản xuất nhưng thiếu kỹ năng quản trị kinh doanh, phân tích thị trường, quản trị rủi ro và ứng dụng công nghệ.

Theo bà Hà, đào tạo cần chuyển từ truyền đạt kiến thức chung sang giải quyết vấn đề thực tế. Phương pháp CEFE đặt người học vào các tình huống kinh doanh, yêu cầu tự phân tích, ra quyết định và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Bên cạnh đó, đào tạo theo chức danh giám đốc, kế toán, kiểm soát viên, kết hợp hướng dẫn trực tiếp và học tập từ mô hình hiệu quả, sẽ sát hơn với công việc điều hành HTX.

Năng lực quản trị chỉ phát huy hiệu quả khi sản phẩm tìm được thị trường. Đây cũng là vấn đề được Phó Chủ tịch Liên minh HTX TP Hà Nội Nguyễn Trung Thành đề cập khi trao đổi về xúc tiến thương mại.

Hà Nội hiện có hơn 500 sản phẩm OCOP do HTX làm chủ thể. Các hoạt động hội chợ, kết nối cung cầu và hỗ trợ đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối đã mở thêm cơ hội tiếp cận khách hàng. Tuy nhiên, theo ông Thành, hiệu quả xúc tiến cần được đánh giá bằng đơn hàng, hợp đồng và doanh thu thực tế, thay vì số lượng sự kiện tổ chức.

Câu chuyện của HTX Nông sản Phú Lương tại Thái Nguyên cho thấy một cách tiếp cận thị trường từ chính nội lực HTX.

Thành lập tháng 7/2020 với 7 thành viên sáng lập, HTX xây dựng thương hiệu Hương Quê, phát triển các sản phẩm chè Thái Nguyên, miến dong, phở khô, gạo nếp và nông sản chế biến.

Không chỉ bán sản phẩm qua đại lý và nhà phân phối, HTX còn khai thác thương mại điện tử, mạng xã hội, hội chợ và các chương trình kết nối cung cầu. Đơn vị cũng chú trọng bao bì, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để phát triển phân bón hữu cơ.

Dù vậy, HTX vẫn cần thêm nguồn lực cho thiết bị chế biến, bảo quản, xây dựng thương hiệu và nâng cao kỹ năng marketing, thương mại điện tử.

Những nhu cầu này cho thấy khoảng cách giữa một mô hình đã hình thành sản phẩm, thị trường với khả năng phát triển ổn định ở quy mô lớn hơn.

Từ các kinh nghiệm được trao đổi, yêu cầu mà Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân đặt ra không chỉ là có thêm nhiều HTX điển hình, mà là nhân rộng được những cách làm mang lại lợi ích thực tế cho thành viên.

Muốn vậy, hỗ trợ HTX cần đi vào những việc cụ thể như đào tạo người điều hành, hoàn thiện quy trình sản xuất, đầu tư chế biến và tìm kiếm hợp đồng tiêu thụ. Một mô hình đáng học hỏi không nhất thiết phải có quy mô lớn nhất, nhưng cần chứng minh được khả năng tổ chức sản xuất hiệu quả, tạo thu nhập và duy trì đầu ra cho sản phẩm.

Phạm Hòa