Tại Diễn đàn xúc tiến phát triển HTX nông nghiệp gắn với chuyển đổi số, đầu tư công nghệ thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và xây dựng vùng nguyên liệu nông lâm thủy sản tập trung giai đoạn 2026-2030, ông Trần Thanh Sơn, Giám đốc HTX sản xuất kinh doanh và dịch vụ Bình Định (Hưng Yên), cho biết HTX có hơn 6.000 thành viên, tổ chức sản xuất trên diện tích 600 ha lúa, dù đã chủ động liên kết cung ứng lúa cho các doanh nghiệp, trong đó có ThaiBinh Seed, HTX vẫn gặp phải tình trạng đứt gãy chuỗi, thất thoát sau thu hoạch.

Hạ tầng, nhân lực bó hẹp sức bật HTX

Đơn cử như việc hoàn thành cung ứng 500 tấn lúa giống liên kết cho doanh nghiệp đã được thực hiện suôn sẻ, nhưng việc ký kết tiêu thụ 800 tấn lúa hàng hóa hiện chưa hoàn thiện vì HTX mới chỉ thu gom được khoảng 600 tấn. Nguyên nhân là quá trình thu gom, vận chuyển nếu không kiểm soát chặt, người dân sẵn sàng bán thóc giá cao cho ra bên ngoài dù đã ký hợp đồng với HTX.

“Do đó, cần có cơ chế nghiêm ngặt cho đơn vị thu mua để tránh tình trạng thất thoát sau thu hoạch, đồng thời đảm bảo uy tín và nguồn hàng hóa của HTX khi ký hợp đồng”, ông Trần Thanh Sơn bày tỏ mong muốn.

Ở một khía cạnh khác, ông Phạm Văn Dũng, Giám đốc HTX Hồng Xuân (Bắc Ninh) chia sẻ những khắt khe về hạ tầng và áp lực chuyển đổi số mà đơn vị đang gặp phải. Theo quy định, diện tích liên kết sản xuất quy mô lớn yêu cầu phải "liền thửa", trong khi đất sản xuất của các hộ nông dân còn phân tán, việc dồn điền đổi thửa tại địa phương không hề dễ dàng.

Bên cạnh đó, khi hợp tác với các hệ thống siêu thị lớn, yêu cầu về hạ tầng nhà xưởng, sơ chế, đóng gói chuẩn hóa là bắt buộc. Tuy nhiên, HTX không thể tiếp cận được đất công nghiệp do chi phí quá cao, trong khi sử dụng đất nông nghiệp để dựng xưởng đóng gói lại vướng Luật Đất đai. Do đó, dù đã có nhà xưởng rộng hơn 100 m², HTX vẫn gặp khó khăn khi muốn mở rộng sản xuất, hoàn thiện chuỗi giá trị.

“Nếu cứ phải sơ chế, đóng gói ngay tại vườn, sân nhà thành viên thì không thể đảm bảo quy định liên kết bao tiêu với doanh nghiệp, siêu thị”, Giám đốc HTX Hồng Xuân trăn trở.

Thêm vào đó, bài toán chuyển đổi số tại HTX Hồng Xuân còn vướng “vật cản” nhân lực. Phần lớn thành viên đã lớn tuổi, việc chuyển từ ghi nhật ký sản xuất giấy sang nhật ký điện tử trên ứng dụng di động gặp rất nhiều rào cản. Do đó, dù được doanh nghiệp hỗ trợ áp dụng nhật ký điện tử, sau một thời gian, HTX lại phải quay về phương pháp thủ công.

Khoảng trống thể chế cản trở liên kết vùng nguyên liệu

Không dừng lại ở đó, rào cản đối với khu vực kinh tế tập thể còn đến từ môi trường pháp lý và quá trình chuyển đổi thể chế. TS Ninh Đức Hùng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ quản lý Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nhận định các HTX đang đứng trước làn sóng “chuyển đổi kép”: vừa phải chuyển đổi số, vừa phải chuyển đổi xanh. Đặc biệt, trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương hai cấp, dù mang lại kỳ vọng tinh gọn bộ máy, nhưng mô hình này cũng bộc lộ khoảng trống về điều phối liên xã.

Trước đây, việc xây dựng vùng nguyên liệu lớn thường trải dài qua 3–5 xã và do cấp huyện điều phối, nhưng nay lại thiếu đi mắt xích này khiến việc kết nối liên xã bị phân tán, làm cho quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn chung dễ bị đứt gãy.

Bên cạnh đó, TS Ninh Đức Hùng cũng chỉ ra "ma trận" thủ tục pháp lý chuyên ngành đang làm lỡ nhịp các đơn hàng xuất khẩu. Dù đã có Nghị định 38/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 36/2026/NQ-CP về mã số vùng trồng, nhưng việc phân cấp, hướng dẫn thực thi ở cơ sở còn chậm.

Về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng, sự chồng chéo giữa Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật sửa đổi (Luật 70/2025/QH15), Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (Luật 78/2025/QH15), Nghị định 37/2026/NĐ-CP hay Thông tư 11/2026/TT-BCT khiến các HTX lúng túng không biết áp dụng theo hệ thống nào để liên thông với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, nhất là trong điều kiện nguồn lực của chính HTX còn mỏng.

Cùng với đó là sự hạn chế về năng lực thực thi khi công chức cấp xã kiêm nhiệm nhiều việc, chưa đủ kinh nghiệm chuyên môn để xử lý hồ sơ trực tuyến hay hướng dẫn HTX thực hiện dịch vụ công trên môi trường số.

TS Ngô Sỹ Đạt (Viện Kinh tế và Thể chế nông nghiệp, Học viện Nông nghiệp Việt Nam) phân tích, xu hướng sáp nhập các xã dẫn đến việc hợp nhất các HTX nhỏ thành HTX quy mô lớn. Mặc dù giúp mở rộng không gian và đa dạng hóa dịch vụ, nhưng không ít HTX gặp lúng túng do vướng phương án kinh doanh, đối soát tài sản, vốn góp và sự khác biệt về định mức kỹ thuật giữa các đơn vị cũ.

Những khó khăn trên đang hạn chế khả năng liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, cản trở quá trình hình thành chuỗi giá trị và phát triển vùng nguyên liệu bền vững. Ông Phương Đình Anh, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu quốc gia, nhấn mạnh do gặp khó khăn trong liên kết và chuyển đổi số, HTX không thể phát triển được vùng nguyên liệu quy mô lớn đảm bảo chất lượng, dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguyên liệu đạt chuẩn phục vụ hợp đồng.

Lấy ví dụ từ Công ty Sao Mai (Quảng Ngãi), ông Phương Đình Anh cho biết nhu cầu chế biến nông sản của doanh nghiệp này lên tới 75.000 tấn/năm nhưng địa phương mới chỉ đáp ứng được 25.000 tấn/năm, khiến liên kết sản xuất theo chuỗi chưa thể bền vững.

Cần chính sách mở đường cho chuỗi giá trị

Để tháo gỡ các “điểm nghẽn” và đưa HTX trở thành chủ thể kinh tế mạnh trong liên kết với doanh nghiệp, các chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Trong đó, cần sớm ban hành Nghị định thay thế Nghị định 113/2024/NĐ-CP và sửa đổi Nghị định 98/2018/NĐ-CP theo hướng nới lỏng điều kiện tiếp cận chính sách hỗ trợ, đặc biệt là nguồn vốn tín dụng.

TS Ninh Đức Hùng đề xuất các Bộ, ngành cần ban hành hướng dẫn hợp nhất, thống nhất quy trình cấp mã số vùng trồng, an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Nhằm khắc phục khoảng trống của mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đối với các vùng nguyên liệu liên xã (từ 2 xã trở lên), UBND cấp tỉnh cần chủ động ủy quyền cho cơ quan chuyên môn về nông nghiệp hoặc giao cho một xã trung tâm làm đầu mối điều phối, vừa đảm bảo thu hút nguồn lực vừa tránh tạo thêm các cấp trung gian gây phát sinh chi phí.

Ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh, thước đo thành công của chính sách không chỉ nằm ở số lượng HTX thành lập mới hay quy mô vùng nguyên liệu, mà quan trọng hơn là lợi ích thực chất mà nông dân, thành viên nhận được. Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi giúp HTX nâng cao năng lực quản trị, kiểm soát chất lượng, kết nối thị trường và gia tăng giá trị nông sản.

Về phía HTX, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tư duy phát triển theo số lượng sang đầu tư chiều sâu, nâng cao năng lực tự chủ và tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường. Khi những nút thắt về thể chế, đất đai, vốn và nhân lực được tháo gỡ, HTX mới có thể thực sự trở thành mắt xích vững chắc trong chuỗi giá trị nông sản.

Huyền Trang