Nêu ra một trường hợp bất cập về dịch vụ kiểm nghiệm, ông Nguyễn Hữu Dũng, Tổng Giám đốc CTCP Chứng nhận và Giám định VinaCert, cho biết trước năm 2017, các cơ sở sản xuất giống thủy sản phải đánh giá chứng nhận hợp quy điều kiện sản xuất theo Quy chuẩn QCVN 02-15:2009/ BNNPTNT.

Thế nhưng, khi Luật Thủy sản (2017) ra đời thì điều kiện sản xuất giống thủy sản lại phải chứng nhận như chứng nhận điều kiện sản xuất và được thực hiện bởi các cơ quan quản lý nhà nước (có phân cấp đến địa phương).

Thuộc tính "nhà nước"

Nói về tính phân biệt đối xử giữa tổ chức tư nhân với tổ chức của Nhà nước trong dịch vụ kiểm nghiệm, Tổng Giám đốc Vinacert chỉ rõ Quyết định 97/2009/ QĐ-TTg ban hành ngày 24/7/2009 của Thủ tướng Chính phủ quy định rõ tư nhân được phép thành lập tổ chức khoa học công nghệ để thực hiện dịch vụ công nhận, nhưng do Luật Tiêu chuẩn quy chuẩn kỹ thuật (2006) có đề cập đến điều kiện hoạt động của tổ chức công nhận là đơn vị sự nghiệp.

Vấn đề là cơ quan quản lý mặc định đơn vị sự nghiệp là đơn vị nhà nước. Cho nên dù khu vực tư nhân có tổ chức đăng ký hoạt động chứng nhận nhưng vẫn không đăng ký hoạt động được mà phải chuyển đổi ngành nghề kinh doanh.

Theo ông Dũng, việc xã hội hóa dịch vụ khoa học công nghệ rất cần cái tâm và cái tầm của nhà quản lý. Thế nhưng, tuy nói xã hội hóa nhưng vẫn giữ cái gì đó mang thuộc tính "Nhà nước" thì làm sao đảm bảo công bằng giữa các tổ chức có hình thức sở hữu khác nhau?

Nhấn mạnh đến việc cắt "bài toán lợi ích công" trong dịch vụ kiểm nghiệm, bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT), nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy sản, từng lưu ý trong lĩnh vực kiểm nghiệm, hiện nay có khá nhiều trung tâm ở các bộ.

"Tại sao các trung tâm này lại thuộc Nhà nước trong khi trên thế giới đa phần do tư nhân thực hiện, chẳng hạn như các dịch vụ cấp giấy chứng nhận ISO? Lý do vì sao các bộ vẫn cứ "ôm" và hầu như mảng thực phẩm nhập khẩu gần như 100% là Nhà nước "ôm" hết?", bà Minh đặt vấn đề.

Trong khi đó, theo phàn nàn gần đây của một số doanh nghiệp (DN) thực phẩm Nhật Bản tại Tp.HCM là họ không hài lòng về cách thức tổ chức thực hiện và tần suất lấy mẫu hàng hóa thực phẩm nhập khẩu.

Thông qua Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản tại Tp.HCM, các DN Nhật kiến nghị có nhiều trường hợp không đảm bảo tính minh bạch của việc lấy mẫu hàng hóa tại thời điểm nhập khẩu. Đặc biệt là trường hợp lấy mẫu với lượng nhiều hơn mức cần thiết và trường hợp lấy mẫu từ bộ phận có giá trị lớn một cách không cần thiết.

Các DN Nhật bày tỏ mong muốn các cơ quan nhà nước đóng vai trò chủ yếu thực hiện lấy mẫu hàng hóa nhập khẩu (hải quan, Cục Thú y thuộc Bộ NN&PTNT…) cùng với nỗ lực cải thiện tính minh bạch trong tổ chức thực hiện thì trước hết xem xét giảm tần suất lấy mẫu.

Cản trở khối tư nhân?

Nhìn vào cách phản ánh của DN Nhật và "cái áo lợi ích chung" khi một số trung tâm ở các bộ có thẩm quyền xét nghiệm, lấy mẫu hàng hóa như hiện nay, nếu suy xét kỹ thì việc xã hội hóa dịch vụ kiểm nghiệm trong thời gian qua vẫn còn hạn chế, nếu như không muốn nói là "nửa vời", gây cản trở rất lớn để thúc đẩy tư nhân đầu tư trong lĩnh vực này, không những vậy còn phát sinh hệ lụy làm khó DN.

Trong khi đó, lợi ích của việc xã hội hóa dịch vụ kiểm nghiệm đã từng được thấy rõ. Đơn cử, cách đây 6 năm, Cục Chăn nuôi (Bộ NN&PTNT) bắt đầu triển khai hoạt động kiểm tra xác nhận chất lượng thức ăn chăn nuôi (TĂCN) nhập khẩu khi mà đơn vị này không có nổi một phòng thử nghiệm.

Tuy nhiên, chỉ với chủ trương xã hội hóa, ngay lập tức, Cục Chăn nuôi đã có hơn 1.000 nhân viên thử nghiệm của 30 phòng thử nghiệm là các phòng thử nghiệm tư nhân, nước ngoài, đơn vị sự nghiệp nhà nước tham gia cùng với đơn vị này thực hiện nhiệm vụ kiểm soát chất lượng của gần 20 triệu tấn/năm TĂCN nhập khẩu và trên 20 triệu tấn/năm TĂCN sản xuất trong nước.

"Khi có việc cần gấp như triển khai phân tích chất cấm trong thức ăn, phân tích chất vàng ô, thuốc tâm thần, các phòng thử nghiệm này cũng đã triển khai rất nhanh đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước của Cục Chăn nuôi", ông Nguyễn Hữu Dũng cho biết.

Theo giới chuyên gia, trong vấn đề pháp lý liên quan đến dịch vụ kiểm nghiệm hiện nay, điểm hạn chế lớn là quy định pháp luật còn "quá lo, nghĩ hộ cho DN nhưng lại cản trở DN".

Chẳng hạn có quy định cứng nhắc mỗi tổ chức chứng nhận phải có hai chuyên gia làm việc toàn thời gian (full time) trên mỗi lĩnh vực. Trong khi các tổ chức chứng nhận nước ngoài khi cung cấp dịch vụ chứng nhận tại Việt Nam có thể sử dụng toàn chuyên gia bán thời gian (part time) tại Việt Nam để thực hiện dịch vụ.

Rõ ràng đây là một lợi thế rất lớn của các tổ chức chứng nhận nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Đó là chưa kể các tổ chức chứng nhận nước ngoài áp dụng cơ chế kinh doanh nhượng quyền (franchising) cho các tổ chức Việt Nam thì gần như các chuyên gia của họ không được kiểm soát.

"Thế thì tại sao chúng ta lại quy định cứng nhắc làm khó cho các tổ chức chứng nhận của Việt Nam?", ông Dũng bức xúc nêu vấn đề.

Thế Vinh