Hạ tầng ngầm và bài toán kiến tạo một Hà Nội thông minh, hiện đại

Tuy nhiên, theo giới nghiên cứu, nếu chỉ nhìn lòng đất như một nơi để “đưa xe xuống dưới”, Hà Nội sẽ bỏ lỡ một nguồn lực phát triển đặc biệt quan trọng trong kỷ nguyên vươn mình.

Cũng chính vì thế, Nghị quyết số 433/NQ-HĐND ngày 10/7/2025 của HĐND thành phố Hà Nội đã xác định danh mục các công trình ngầm được khuyến khích đầu tư xây dựng, trong đó dự kiến có 78 công trình bãi đỗ xe ngầm với tổng diện tích đất hơn 264.000m² và tổng diện tích sàn ngầm vượt 1 triệu m².

Con số này cho thấy Hà Nội không thiếu định hướng quy hoạch. Vấn đề lớn hơn nằm ở năng lực biến quy hoạch thành công trình và biến từng công trình thành một bộ phận của hệ thống đô thị thông minh.

Trong bối cảnh đó, điểm mấu chốt là phải thay đổi tư duy về giá trị của không gian ngầm. Một công trình ngầm hiện đại cần được tích hợp nhiều chức năng.

Bãi đỗ xe có thể kết nối với ga đường sắt đô thị, tạo thành điểm trung chuyển giữa phương tiện cá nhân và giao thông công cộng. Hành lang đi bộ ngầm có thể kết nối nhà ga với trung tâm thương mại, công trình công cộng và các khu dịch vụ. Các hoạt động thương mại, dịch vụ hợp lý có thể tạo nguồn thu bổ sung, nâng cao hiệu quả đầu tư.

Ông Lương Đức Thắng, Phó Trưởng phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông, Sở Xây dựng Hà Nội, cho hay thành phố định hướng ưu tiên khai thác không gian ngầm tại khu vực trung tâm, các khu đô thị hiện hữu và những khu vực phát triển theo mô hình TOD - phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng.

Không gian ngầm cần được kết nối với ga đường sắt đô thị, hành lang đi bộ ngầm và các công trình hạ tầng liên quan, qua đó giảm áp lực trên mặt đất và nâng cao khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải.

Việc kết nối các không gian ngầm sẽ giúp Hà Nội chuyển từ phát triển từng công trình sang phát triển một hệ sinh thái không gian. Đơn cử, khi các ga metro được kết nối với bãi đỗ xe, không gian đi bộ, trung tâm thương mại và các dịch vụ đô thị, sẽ không chỉ giải quyết vấn đề đi lại mà có thể trở thành một trung tâm hoạt động mới.

Việc khai thác không gian ngầm phải tính đến điều kiện địa chất, an toàn kỹ thuật, các công trình hiện hữu và khả năng kết nối giữa các công trình. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với Hà Nội, nơi tồn tại song song khu vực đô thị lịch sử, khu vực đô thị hiện hữu và những không gian phát triển mới với mật độ và đặc điểm hạ tầng rất khác nhau.

Đặc biệt, các nhà chuyên môn cũng nhấn mạnh, Hà Nội cần quản lý trước khi khai thác. Trọng tâm trước hết là xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về không gian ngầm, xác định vị trí, độ sâu, chức năng của các công trình hiện hữu và những khu vực có thể dành cho phát triển trong tương lai.

Dữ liệu hình thành phải được đặt trong một hệ thống quản trị số, liên thông với quy hoạch giao thông, sử dụng đất, cấp thoát nước, điện, viễn thông và các quy hoạch chuyên ngành khác. Một đô thị thông minh không thể được kiến tạo bằng những “hòn đảo dữ liệu”, càng không thể quản lý lòng đất bằng những bản vẽ rời rạc.

Bài toán hạ tầng ngầm vì thế gắn chặt với quá trình chuyển đổi số trong quản trị đô thị. Khi thành phố có bản đồ số không gian đa chiều, cơ quan quản lý có thể biết dưới một tuyến phố đang có những công trình gì, độ sâu bao nhiêu, khả năng kết nối ra sao và còn bao nhiêu dư địa phát triển.

Nhà đầu tư có thêm cơ sở để tính toán phương án kỹ thuật và hiệu quả tài chính. Người dân được hưởng lợi từ việc giảm xung đột hạ tầng, hạn chế đào lên lấp xuống và nâng cao chất lượng không gian công cộng.

Thành phố đang nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế về quy hoạch, quản lý, khai thác và thu hút đầu tư để tổ chức đồng bộ các công trình giao thông, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe, thương mại và dịch vụ dưới lòng đất. Đây có thể xem là bước chuyển quan trọng về tư duy phát triển đô thị của Thủ đô.

Tuy nhiên, tư duy mới cần được đi kèm bằng cơ chế mới. Việc đầu tư toàn bộ hệ thống hạ tầng ngầm bằng nguồn lực ngân sách là thách thức lớn. Vì vậy, cần thiết kế các mô hình hợp tác công - tư đủ hấp dẫn, trong đó Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt về quy hoạch, quỹ đất, giải phóng mặt bằng và hạ tầng kết nối; doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành và khai thác theo cơ chế chia sẻ lợi ích hợp lý.

Các ưu đãi về tiền thuê đất, thuế đất, hỗ trợ lãi suất và quyền khai thác thương mại cần được nghiên cứu theo hướng phù hợp với đặc thù thời gian hoàn vốn dài của các công trình ngầm.

Song song với đó là xác định đúng thứ tự ưu tiên. Không thể đầu tư dàn trải. Những vị trí kết nối trực tiếp với đường sắt đô thị, đầu mối giao thông, khu vực mật độ cao và các trung tâm thương mại - dịch vụ cần được ưu tiên trước.

Thành phố đã định hướng giai đoạn 2026-2030 đầu tư một bến xe và bốn bãi đỗ xe tập trung bằng vốn đầu tư công, đồng thời kêu gọi đầu tư sáu bãi đỗ xe bằng nguồn vốn ngoài ngân sách hoặc PPP. Nếu được triển khai theo tư duy tích hợp, đây có thể là những bước đi quan trọng tạo nền móng cho hệ thống giao thông tĩnh hiện đại.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm cũng đặt ra mô hình đô thị đa tầng, đa lớp, khai thác đồng bộ không gian ngầm, mặt đất và không gian trên cao. Đây không chỉ là câu chuyện về kiến trúc hay xây dựng. Đó là một sự thay đổi về triết lý phát triển, từ mở rộng đô thị sang tổ chức lại đô thị; từ quản lý từng khu đất sang quản trị không gian ba chiều; từ giải quyết từng điểm nghẽn sang xây dựng năng lực phát triển dài hạn.