Khoảng cách địa lý, quy mô sản xuất nhỏ và hạn chế về thông tin thị trường khiến người dân trên địa bàn miền núi khó tiếp cận trực tiếp người mua. Trong khi đó, nhiều đặc sản địa phương chưa được quảng bá tương xứng với chất lượng và giá trị.

Người dân vùng cao bắt nhịp kinh doanh trực tuyến

Sự phổ biến của điện thoại thông minh và Internet đang tạo thêm lựa chọn cho người sản xuất. Người dân có thể giới thiệu sản phẩm qua mạng xã hội, phát trực tiếp quá trình thu hoạch, sản xuất, tiếp nhận đơn hàng và trao đổi với khách hàng ở ngoài địa phương. Một số HTX cũng sử dụng các nền tảng trực tuyến để xây dựng thương hiệu và tổ chức tiêu thụ sản phẩm.

Mô hình này đã được triển khai tại xã Mường Hum, tỉnh Lào Cai, với đặc sản lê Nậm Pung. Trong Tuần lễ trải nghiệm thu hoạch lê diễn ra cuối tháng 6/2026, địa phương tổ chức hoạt động “Phiên chợ số - Lê Nậm Pung, đậm vị hương rừng Tây Bắc”, tạo điều kiện để người dân thực hành bán hàng trực tuyến.

Chị Lý Gi Su, người dân tộc Hà Nhì ở thôn Kin Chu Phìn 2, có vườn lê Nậm Pung tham gia chương trình. Chị cho biết sau khi được hướng dẫn cách giới thiệu nguồn gốc, đặc điểm sản phẩm và tiếp nhận đặt hàng, chị đã tự thực hiện livestream và có những đơn hàng đầu tiên.

Người trồng lê không còn chỉ chờ thương lái hoặc khách hàng đến tận vườn. Qua các phiên phát trực tiếp, chị Su có thể giới thiệu sản phẩm, tương tác với người mua và tiếp nhận yêu cầu đặt hàng. Những kỹ năng trước đây ít gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp đang dần trở thành công cụ kinh doanh của người dân.

Tuy nhiên, bán hàng trực tuyến không đồng nghĩa với việc đầu ra tự động được bảo đảm. Người sản xuất vẫn phải kiểm soát chất lượng, phân loại, đóng gói, bảo quản và tổ chức vận chuyển. Với nông sản tươi có tính mùa vụ, những khâu này quyết định khả năng duy trì đơn hàng và giữ chân khách hàng.

Theo ThS Vũ Kim Oanh, Trưởng phòng Thương mại điện tử, Công ty TNHH Giải pháp doanh nghiệp iViet, chuyên gia trực tiếp đào tạo kỹ năng livestream cho nông dân, rào cản lớn nhất với phụ nữ dân tộc thiểu số đôi khi không nằm ở công nghệ mà ở tâm lý ngại thay đổi và chưa tin rằng mình có thể làm được.

Qua quá trình hướng dẫn tại Mường Hum, bà Oanh nhận thấy nhiều phụ nữ ban đầu còn lúng túng khi đứng trước camera, không biết giới thiệu sản phẩm hoặc trả lời bình luận. Thay vì yêu cầu học viên sử dụng những kịch bản bán hàng phức tạp, chuyên gia hướng dẫn từng thao tác như đặt điện thoại, chọn góc quay, giới thiệu nguồn gốc sản phẩm và tiếp nhận đơn hàng. Người trồng lê, trồng chè được khuyến khích kể về chính sản phẩm mình làm ra bằng kiến thức và cách diễn đạt tự nhiên.

Cách đào tạo này cho thấy phát triển kỹ năng số không nhất thiết bắt đầu bằng những chương trình công nghệ phức tạp. Người dân cần được thực hành những việc gắn trực tiếp với công việc hằng ngày, sau đó từng bước làm quen với các công cụ quản lý và kinh doanh trực tuyến.

HTX đưa sinh kế bản địa vào chuỗi giá trị số

Nếu một hộ gia đình có thể tự livestream bán nông sản, HTX có điều kiện tổ chức hoạt động này ở quy mô lớn hơn. Thông qua việc tập hợp sản phẩm từ nhiều hộ, thống nhất chất lượng, xây dựng thương hiệu chung và quản lý đơn hàng, HTX giúp các thành viên giảm sự phụ thuộc vào những kênh tiêu thụ truyền thống.

HTX Nông, lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ tại Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, là một ví dụ. HTX do chị Lưu Thị Hòa, người dân tộc Cờ Lao thành lập năm 2017, xuất phát từ thực tế nhiều nông sản đặc trưng của địa phương chưa có đầu ra ổn định.

Thay vì để từng hộ tự tìm người mua, Po Mỷ tổ chức liên kết thu mua, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm như mật ong bạc hà, lê, sâm khoai và rau củ vùng cao. HTX đồng thời sử dụng các nền tảng trực tuyến để giới thiệu sản phẩm, bán hàng và kết nối khách hàng.

Được biết, khoảng 80% sản phẩm của HTX được tiêu thụ qua các kênh trực tuyến như Shopee, Lazada, TikTok, website và Facebook. HTX liên kết với 30 hộ dân, tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động và 20-30 lao động thời vụ.

Đáng chú ý, công nghệ được sử dụng không chỉ ở khâu bán hàng. Trước đây, để kiểm tra vùng nguyên liệu, người quản lý có thể mất cả ngày di chuyển trên đường núi. Nay, việc trao đổi và cập nhật tình hình sản xuất được thực hiện qua các nhóm trực tuyến. Quy trình thu gom, phân loại và vận chuyển cũng được quản lý qua mạng.

Mô hình này cho thấy khi có tổ chức đứng ra kết nối, người dân không nhất thiết phải tự đảm nhiệm mọi khâu của thương mại điện tử. Các hộ tập trung sản xuất, cung cấp nguyên liệu; HTX đảm nhận việc thu mua, chuẩn hóa, quảng bá và phân phối. Cách phân công này giúp hoạt động kinh doanh có quy mô và khả năng kiểm soát tốt hơn.

Công nghệ cũng mở thêm thị trường cho các sản phẩm thủ công truyền thống. Tại HTX Thổ cẩm Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang, 30 thành viên chủ yếu là phụ nữ dân tộc Tày, Dao cùng tham gia duy trì nghề dệt và phát triển sản phẩm.

Theo bà Ma Thị Hồng, Giám đốc Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Lâm Bình, trước đây sản phẩm của HTX tiêu thụ chậm do địa bàn vùng sâu, giao thông không thuận tiện. Khi chuyển sang giới thiệu sản phẩm qua mạng xã hội và tổ chức livestream, HTX có thêm khách hàng ở nhiều địa phương, thậm chí nhận đặt hàng theo mẫu riêng.

Đáng chú ý, đơn hàng qua livestream hiện chiếm khoảng 80% tổng số đơn hàng của HTX. Các thành viên còn ghi hình trực tiếp công đoạn dệt, thêu để khách hàng theo dõi quy trình sản xuất và lựa chọn sản phẩm. Nhờ đó, hoạt động bán hàng trực tuyến vừa mở rộng đầu ra, vừa tạo điều kiện giới thiệu nghề thủ công truyền thống đến người tiêu dùng.

Chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc đưa sản phẩm lên mạng

Tuy nhiên, các mô hình trên cũng cho thấy chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở việc đưa sản phẩm lên mạng. Muốn duy trì khách hàng, HTX phải bảo đảm chất lượng, cung cấp thông tin rõ ràng, đáp ứng đơn hàng và tổ chức vận chuyển. Với sản phẩm thủ công, khả năng thiết kế mẫu mã theo nhu cầu thị trường cũng là yếu tố quan trọng.

Đây là những nội dung cần được tính đến trong các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Người dân cần được hướng dẫn sử dụng nền tảng bán hàng, thanh toán điện tử, quản lý đơn hàng và dữ liệu khách hàng. Các HTX cần được hỗ trợ xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa sản phẩm, áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc và kết nối với đơn vị logistics.

Định hướng này được thể hiện trong Quyết định số 404/QĐ-BDTTG ngày 30/6/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo về Kế hoạch xây dựng mô hình và thí điểm tổ chức thực hiện hệ sinh thái “Kết nối không gian số - Phát triển buôn làng thông minh” trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030.

Trong đó, phát triển sinh kế số là một nội dung trọng tâm, hướng đến đưa sản phẩm OCOP, nông sản, dược liệu và hàng thủ công lên môi trường trực tuyến thông qua gian hàng số, hoạt động quảng bá, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.

HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số đưa công nghệ lên nương rẫy, mở lối thoát nghèo

Kế hoạch đặt mục tiêu hỗ trợ khoảng 500 sản phẩm đặc trưng tham gia môi trường số và khoảng 100 HTX, tổ hợp tác, hộ sản xuất kinh doanh tham gia thương mại điện tử. Các chỉ tiêu này hướng đến việc tạo đầu ra kinh tế cụ thể, thay vì chỉ dừng ở phổ cập thiết bị hoặc hướng dẫn kỹ năng sử dụng Internet.

Để triển khai hiệu quả, hoạt động hỗ trợ cần phù hợp với thế mạnh của từng địa bàn. Những nơi có lợi thế nông sản cần ưu tiên truy xuất nguồn gốc, bảo quản và phân phối. Địa phương có nghề thủ công nên chú trọng xây dựng thương hiệu, cải tiến mẫu mã và kết nối khách hàng. Với các HTX, cần có chương trình đào tạo về quản trị và thương mại điện tử, thay vì chỉ tập huấn ngắn ngày.

Thanh niên dân tộc thiểu số cũng có thể tham gia với vai trò hướng dẫn người lớn tuổi sử dụng điện thoại, quản lý gian hàng và cập nhật thông tin sản phẩm. Chính quyền địa phương, HTX, doanh nghiệp công nghệ và đơn vị phân phối cần phối hợp để hỗ trợ người dân từ khâu sản xuất đến khi hàng hóa được giao tới khách hàng.

Phát triển công dân số ở vùng cao cần được đánh giá bằng khả năng người dân sử dụng công nghệ trong công việc thực tế: tự giới thiệu sản phẩm, tiếp nhận đơn hàng, thanh toán trực tuyến, kiểm tra thông tin và quản lý hoạt động kinh doanh. Khi những kỹ năng này được duy trì thường xuyên, người dân có thể chủ động hơn trong việc tìm kiếm khách hàng và lựa chọn kênh phân phối.

Ngọc Giang