Việc mở rộng diện tích sản xuất ở nhiều địa bàn miền núi không phải dễ dàng. Địa hình chia cắt, đất sản xuất hạn chế và chi phí vận chuyển cao khiến việc nâng thu nhập phải bắt đầu từ cách khai thác tốt hơn những diện tích hiện có.

Đưa công nghệ vào sản xuất

Tại Lùng Phình, Lào Cai, HTX Nông nghiệp công nghệ cao Lùng Phình triển khai sản xuất trên quy mô 5 ha từ năm 2020, đầu tư nhà màng trồng rau và một số sản phẩm có giá trị cao như dâu tây, cải Kale. HTX đồng thời thực hiện quy trình sản xuất an toàn, đăng ký xác nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm và tìm kiếm hợp đồng tiêu thụ với các hệ thống siêu thị ở Hà Nội và Lào Cai.

Điểm đáng chú ý ở mô hình này không chỉ là việc đưa nhà màng lên vùng cao. Công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi đi cùng tiêu chuẩn sản xuất và thị trường. Một sản phẩm được kiểm soát quy trình, có thông tin truy xuất và đầu ra ổn định sẽ khác với nông sản bán theo mùa vụ, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.

Bên cạnh đó còn làm thay đổi cách lựa chọn cây trồng của người dân. Thay vì chỉ tính toán cây gì dễ trồng, người sản xuất phải quan tâm đến sản phẩm nào có nhu cầu, tiêu chuẩn nào thị trường yêu cầu và HTX có thể tổ chức đầu ra đến đâu.

Tại Bác Ái, Khánh Hòa, HTX Nông nghiệp công nghệ cao Nam Miền Trung cho thấy một hướng tiếp cận khác: đầu tư công nghệ đồng thời liên kết với nông dân.

HTX xây dựng khu nhà kính khoảng 2 ha, liên kết với nông dân trồng dưa lưới, cung ứng một phần vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và cam kết bao tiêu sản phẩm đăng ký liên kết với giá ổn định.

Sau hơn 20 vụ sản xuất, HTX đã đưa ra thị trường hơn 270 tấn dưa lưới, doanh thu trên 10 tỷ đồng và tạo việc làm ổn định cho hơn 10 lao động địa phương, với mức thu nhập khoảng 5,5-6 triệu đồng/người/tháng. HTX cũng ứng dụng tưới nhỏ giọt, giúp tiết kiệm nước và phân bón so với cách tưới thông thường.

Có thể thấy, nhà kính và tưới nhỏ giọt tạo ra một quy trình sản xuất có kiểm soát. HTX tiếp tục đứng giữa để hướng dẫn nông dân, chuẩn hóa sản phẩm và tìm đầu ra.

Điều này đặc biệt quan trọng với các hộ dân tộc thiểu số vốn khó tự đầu tư hệ thống sản xuất công nghệ cao. Một hộ có thể không đủ vốn để làm nhà kính, mua thiết bị tưới hay xây dựng thương hiệu, nhưng có thể tham gia một chuỗi của HTX.

Khi đó, HTX trở thành nơi tập hợp các hộ nhỏ lẻ thành một vùng sản xuất có quy mô đủ lớn để làm việc với doanh nghiệp và hệ thống phân phối.

Từ bán nông sản đến bán trải nghiệm bằng công nghệ số

Nếu công nghệ trong nông nghiệp giúp tăng giá trị trên diện tích đất, thì công nghệ số đang mở rộng không gian thị trường cho những sản phẩm gắn với văn hóa vùng cao.

Mèo Vạc là một ví dụ. Các đơn vị kinh doanh du lịch ở địa phương, trong đó có HTX Dịch vụ nông nghiệp và dịch vụ du lịch Tu Sản đã tăng cường sử dụng nền tảng số trong quảng bá, lưu trú và kết nối khách hàng.

Được biết, các đơn vị tại Mèo Vạc sử dụng YouTube, TikTok, Facebook để giới thiệu sản phẩm dịch vụ; đồng thời triển khai đặt phòng, đặt tour trực tuyến và thanh toán không dùng tiền mặt. Những công cụ này giúp rút ngắn khoảng cách giữa khách du lịch và cơ sở cung cấp dịch vụ.

Một homestay ở vùng núi trước đây có thể phụ thuộc vào khách đi tour hoặc khách được giới thiệu qua các công ty lữ hành. Khi chủ cơ sở biết quay video, xây dựng nội dung, nhận đặt phòng trực tuyến và thanh toán số, khả năng tiếp cận khách hàng thay đổi.

Mô hình tại Pả Vi, Mèo Vạc cho thấy điều này khá rõ. Các hộ kinh doanh đã chủ động sử dụng mạng xã hội để giới thiệu văn hóa H'Mông và dịch vụ lưu trú. Một số chủ homestay tự học cách quay, dựng video và đăng tải nội dung để tìm khách.

Với HTX, lợi thế còn nằm ở khả năng gom các dịch vụ riêng lẻ thành một sản phẩm hoàn chỉnh. Một chuyến đi có thể gồm homestay của một hộ, bữa ăn do một hộ khác cung cấp, trải nghiệm dệt vải hoặc làm đồ thủ công, tham quan vùng sản xuất và mua nông sản của các thành viên HTX.

Cách làm này cũng mở ra khả năng kết nối nông nghiệp với du lịch. Du khách đến vùng cao có thể tham quan vườn cây, trải nghiệm thu hái, thưởng thức nông sản hoặc mua sản phẩm đã được đóng gói, truy xuất nguồn gốc.

Tại Lào Cai, việc số hóa thông tin về sản phẩm và di sản đang tạo thêm một lớp kết nối như vậy. Theo số liệu mới nhất, hệ thống truy xuất nguồn gốc của tỉnh đến tháng 3/2026 có 110 doanh nghiệp, HTX tham gia với hơn 340 dòng sản phẩm nông sản, OCOP và đặc sản địa phương.

Khi một sản phẩm có mã truy xuất, thông tin về nơi sản xuất, quy trình và chủ thể sản xuất có thể được đưa đến người mua bằng điện thoại. Với sản phẩm văn hóa, cách làm tương tự có thể giúp khách biết câu chuyện phía sau một tấm vải, món ăn hay nghề thủ công.

Công nghệ có ý nghĩa khi chuyển thành thu nhập cho người dân

Một điểm chung có thể nhìn thấy từ các mô hình trên là công nghệ không hoạt động độc lập. Nhà kính cần thị trường; sản phẩm OCOP cần hệ thống phân phối; homestay cần khách; còn bán hàng trực tuyến cần sản phẩm đủ chất lượng để giữ khách quay lại.

Vì vậy, HTX vùng dân tộc thiểu số nên bắt đầu từ việc địa phương đang có sản phẩm gì, thị trường cần gì và người dân có thể tham gia vào khâu nào.

Nâng năng lực số, mở rộng cơ hội thị trường cho người dân vùng cao

Trường hợp dược liệu Ngọc Linh cho thấy thêm một hướng đi: kết hợp tài nguyên bản địa với chế biến và thương mại số. HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh được thành lập năm 2021 với 30 thành viên, trong đó các thành viên là người Xơ Đăng trực tiếp sở hữu hoặc canh tác tại vùng dược liệu Ngọc Linh. HTX tập trung vào các sản phẩm chế biến từ sâm và dược liệu, hướng tới mở rộng thị trường.

Ở Nam Trà My, hoạt động giao thương sâm và dược liệu qua Facebook, Zalo, YouTube cũng đã trở thành một kênh bán hàng bên cạnh phiên chợ sâm tổ chức định kỳ.

Những ví dụ này cho thấy một thay đổi quan trọng: sản phẩm vùng cao không nhất thiết phải chờ khách đến tận nơi mới bán được.

Một hộ trồng dược liệu có thể bán qua HTX. HTX có thể sơ chế, đóng gói, truy xuất và đưa sản phẩm lên kênh trực tuyến. Một hộ làm homestay có thể tiếp cận khách trước khi họ đặt chân đến địa phương. Một hộ trồng nông sản có thể tham gia vùng nguyên liệu thay vì tự tìm đầu ra cho từng vụ.

Dù vậy, khoảng cách về kỹ năng số, vốn đầu tư và nhân lực quản trị vẫn là rào cản lớn đối với HTX miền núi. Một HTX có thể có sản phẩm tốt nhưng không biết xây dựng thương hiệu; có nhà màng nhưng thiếu vốn vận hành; có homestay nhưng chưa biết cách tiếp cận khách hàng trên nền tảng số.

Do đó, hỗ trợ HTX không nên chỉ dừng ở việc cấp thiết bị. Đào tạo kỹ năng vận hành, quản trị, thương mại điện tử, tiêu chuẩn sản phẩm và kết nối doanh nghiệp tiêu thụ có thể quyết định hiệu quả lâu dài của khoản đầu tư công nghệ.

Đan Nam