Đặc biệt, thông qua các lớp tập huấn trồng ớt sạch, hướng dẫn chế biến tương ớt và tổ chức liên kết sản xuất, các HTX, tổ hợp tác tại Mường Khương đang từng bước đánh thức giá trị cây ớt bản địa. Không chỉ tạo đầu ra ổn định cho nông sản, những mô hình này còn mở thêm việc làm, nâng cao thu nhập, giúp người dân vùng cao có cơ hội làm giàu ngay tại quê nhà.

Từ cây trồng bản địa đến vùng nguyên liệu hàng hóa

Mường Khương là vùng đất có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với nhiều loại cây trồng đặc hữu, trong đó có ớt thóc – loại gia vị mang hương vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Tuy nhiên, trước đây, việc trồng ớt của người dân chủ yếu mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và thương lái. Nông sản làm ra khó tiêu thụ ổn định, giá cả bấp bênh khiến diện tích trồng ớt bản địa từng có thời điểm đứng trước nguy cơ thu hẹp.

Để khôi phục và phát triển loại cây trồng có lợi thế này, Hội Phụ nữ xã Mường Khương đã thành lập Tổ hợp tác liên kết sản xuất ớt Na Đẩy, từng bước vận động người dân tham gia xây dựng vùng nguyên liệu tập trung. Thay vì chỉ tuyên truyền, vận động, các cấp Hội phối hợp với cán bộ chuyên môn trực tiếp xuống từng hộ, hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, sử dụng phân bón hợp lý và thu hái đúng thời điểm.

Cách làm “cầm tay chỉ việc” giúp người dân, nhất là phụ nữ vùng cao, từng bước thay đổi tập quán canh tác, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Sau một năm triển khai, Tổ hợp tác đã thu hút 160 hộ do phụ nữ làm chủ tham gia, với diện tích 9 ha tại các thôn Na Đẩy, Sả Hồ, Sa Pả, Lao Chải.

Đến nay, những hộ trồng ớt có thể thu hoạch khoảng 300 kg ớt mỗi tuần, mang lại nguồn thu 6–7 triệu đồng; hộ trồng ít cũng có thể thu về khoảng 3 triệu đồng mỗi tuần. Đây là khoản thu đáng kể đối với nhiều gia đình ở địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn.

Cùng với Tổ hợp tác ớt Na Đẩy, HTX nông nghiệp công nghệ cao Mường Khương, thành lập năm 2018, do chị Lục Thị Phương Duyên làm Giám đốc, cũng là một trong những đơn vị tích cực tại địa phương đưa thương hiệu ớt vươn xa.

Thay vì chỉ thu mua nông sản khi đến vụ, HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất, từ xây dựng vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng đến chế biến và tiêu thụ. Với cây ớt, HTX liên kết với các hộ dân sản xuất theo quy trình thống nhất, chú trọng sử dụng phân bón hợp lý, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, bảo đảm chất lượng nguyên liệu đầu vào.

Vào mùa thu hoạch từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm, HTX tổ chức thu mua ớt tươi với giá khoảng 28.000–35.000 đồng/kg. Nhờ có đầu ra tương đối ổn định, người dân có thêm động lực duy trì sản xuất, đồng thời từng bước chuyển từ tư duy trồng trọt tự phát sang sản xuất hàng hóa gắn với nhu cầu thị trường.

Chế biến tương ớt, tạo việc làm và nâng giá trị nông sản

Nếu phát triển vùng nguyên liệu là bước đầu tạo sinh kế thì chế biến sâu chính là hướng đi giúp cây ớt gia tăng giá trị. Thay vì chỉ bán quả tươi với giá trị phụ thuộc mùa vụ, các HTX, cơ sở sản xuất tại Mường Khương đã tận dụng nguồn nguyên liệu bản địa để phát triển sản phẩm tương ớt đặc trưng.

Tại HTX nông nghiệp công nghệ cao Mường Khương, từ cuối năm 2023, đơn vị đã đầu tư nhà xưởng và dây chuyền sản xuất tương ớt. Với khoảng 30 tấn ớt quả tươi thu mua mỗi năm, HTX sản xuất khoảng 45.000 lít tương ớt thành phẩm. Quy trình chế biến được kiểm soát từ lựa chọn nguyên liệu, sơ chế, lên men đến đóng chai. Sản phẩm có nhãn mác và mã truy xuất nguồn gốc, từng bước đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm.

Năm 2024, tương ớt của HTX được công nhận đạt OCOP 3 sao. Đây là cơ sở để sản phẩm mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, từng bước xây dựng thương hiệu cho nông sản địa phương. Hiện, sản phẩm được tiêu thụ thông qua hệ thống đại lý trong và ngoài tỉnh, nhu cầu tăng vào những tháng cuối năm và dịp Tết Nguyên đán.

Một mô hình đáng chú ý khác là HTX Hoa Lợi với sản phẩm tương ớt Mường Khương được chế biến từ 100% ớt thóc tươi trồng ở vùng núi cao khoảng 1.000m. Điểm đặc trưng của sản phẩm nằm ở phương pháp lên men tự nhiên, kết hợp bí quyết chế biến gia truyền hơn 20 năm. Nhờ đó, tương ớt có vị cay đậm, hương thơm đặc trưng, không sử dụng phẩm màu hay chất tạo cay hóa học.

Để tạo nên sản phẩm, người lao động được hướng dẫn kỹ lưỡng từng công đoạn, từ lựa chọn ớt, nhặt cuống, rửa sạch, xay nhuyễn cùng tỏi tươi đến rang các loại gia vị như hạt dổi, thảo quả, thì là, hạt mùi và canh thời gian ủ lên men. Những công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và tuân thủ quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm.

Đáng chú ý, hoạt động chế biến không chỉ tạo thêm giá trị cho nông sản mà còn mở ra cơ hội việc làm tại chỗ cho lao động nông thôn. Thay vì chỉ có thu nhập theo mùa vụ, người dân có thể tham gia các công đoạn sơ chế, chế biến, đóng gói và tiêu thụ sản phẩm. Đặc biệt, phụ nữ vùng cao có thêm cơ hội học nghề, nâng cao tay nghề và chủ động nguồn thu nhập.

Theo thông tin từ HTX Hoa Lợi, mỗi năm đơn vị thu mua hơn 100 tấn ớt thóc tươi từ nông dân để phục vụ chế biến. Sản phẩm tương ớt của HTX đạt OCOP 3 sao, từng bước mở rộng thị trường trong và ngoài tỉnh.

Từ những quả ớt tươi vốn dễ bị ép giá khi vào vụ, thông qua hoạt động thu mua, chế biến và đóng gói, giá trị nông sản được nâng lên, đồng thời tạo thêm việc làm cho người dân. Đây cũng là cách để các HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở khâu sản xuất và tiêu thụ nguyên liệu thô.

Đưa đặc sản vùng cao vươn xa, xây dựng thương hiệu địa phương

Điểm đáng ghi nhận trong các mô hình phát triển cây ớt tại Mường Khương là sự kết hợp giữa tri thức bản địa, đào tạo nghề và cách thức tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa. Những lớp tập huấn kỹ thuật trồng ớt sạch không chỉ giúp người dân cải thiện năng suất mà còn tạo nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu chế biến. Trong khi đó, các chương trình truyền nghề tại HTX giúp lao động địa phương tiếp cận quy trình sản xuất chuyên nghiệp, từng bước biến nghề chế biến tương ớt truyền thống thành hoạt động kinh tế có khả năng tạo thu nhập ổn định.

Thông qua các sự kiện xúc tiến thương mại, lễ hội và hoạt động giới thiệu sản phẩm, tương ớt Mường Khương từng bước tiếp cận người tiêu dùng ngoài địa bàn, góp phần đưa hình ảnh nông sản vùng cao đến gần hơn với thị trường.

Từ cây quế đến nông sản vùng cao: Phụ nữ Lào Cai làm giàu nhờ HTX

Lào Cai nâng cao năng lực số, hỗ trợ người dân phát triển kinh tế

Tuy nhiên, để các mô hình phát triển lâu dài, việc mở rộng vùng nguyên liệu cần đi đôi với kiểm soát chất lượng và bảo đảm nguồn cung ổn định. Các HTX cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị, đầu tư công nghệ chế biến, chuẩn hóa quy trình sản xuất, hoàn thiện truy xuất nguồn gốc và đa dạng hóa kênh phân phối. Đặc biệt, cần xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa HTX với người trồng ớt, bảo đảm hài hòa lợi ích và duy trì được vùng nguyên liệu lâu dài.

Bên cạnh đó, việc phát triển thương hiệu tương ớt Mường Khương không chỉ dừng ở danh hiệu OCOP mà cần gắn với câu chuyện về vùng nguyên liệu, phương pháp lên men truyền thống và bản sắc ẩm thực địa phương. Đây là những yếu tố có thể tạo sự khác biệt cho sản phẩm trong bối cảnh thị trường ngày càng có nhiều mặt hàng gia vị cạnh tranh.

Từ những nương ớt ở Na Đẩy đến các cơ sở chế biến tương ớt tại Mường Khương, có thể thấy vai trò ngày càng rõ nét của kinh tế tập thể trong phát triển sinh kế vùng cao. Khi người dân được hướng dẫn kỹ thuật, HTX đứng ra tổ chức sản xuất, thu mua và chế biến, những sản vật bản địa có thêm cơ hội trở thành hàng hóa có giá trị.

Quan trọng hơn, từ những lớp học nghề và mô hình liên kết sản xuất, người dân vùng cao không chỉ có thêm việc làm, thu nhập mà còn từng bước thay đổi tư duy làm kinh tế. Cây ớt vì thế không đơn thuần là một loại cây gia vị, mà đang trở thành hướng sinh kế giúp người dân bám đất, bám bản, góp phần xây dựng diện mạo kinh tế mới cho vùng biên còn nhiều khó khăn.

Hồng Hương