Trên những đồi chè ở xã Quân Chu, tỉnh Thái Nguyên, không chỉ có hình ảnh quen thuộc của những người phụ nữ dân tộc Dao cần mẫn hái chè, điện thoại thông minh đang dần trở thành công cụ sản xuất, kinh doanh mới của họ.

Từ chụp ảnh sản phẩm, viết nội dung quảng bá đến livestream bán hàng, người trồng chè đang từng bước tiếp cận phương thức kinh doanh mà trước đây vốn xa lạ với nhiều hộ dân vùng cao.

Từ nương chè đến thị trường số

Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi HTX nông nghiệp Tây Trúc Xanh, thành lập năm 2023 dưới sự điều hành của bà Trịnh Tú Anh. Nhận thấy Quân Chu có vùng chè chất lượng nhưng người dân còn hạn chế trong khâu quảng bá, tiếp cận khách hàng, HTX lựa chọn chuyển đổi số làm một trong những hướng đi để nâng giá trị sản phẩm.

Chè của HTX được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, song trước đây việc tìm kiếm thị trường vẫn là điểm yếu. Thay vì chỉ tập trung vào khâu trồng và chế biến, HTX tổ chức các lớp tập huấn, mời chuyên gia về chè và công nghệ đến hướng dẫn người lao động ứng dụng AI trong kinh doanh nông sản.

Người dân được hướng dẫn sử dụng ChatGPT để viết nội dung giới thiệu sản phẩm, chụp ảnh chè bằng điện thoại, xây dựng hình ảnh thương hiệu và livestream trên mạng xã hội. HTX xác định người lao động cũng phải trở thành một kênh truyền thông, trực tiếp kể câu chuyện về sản phẩm và vùng chè quê hương, mở ra cách tiếp cận thị trường mới cho người sản xuất.

Một hướng tiếp cận khác là HTX Thiên An tại xã Phủ Thông, nơi phụ nữ dân tộc Dao khai thác tri thức bản địa để phát triển sản phẩm dược liệu, thổ cẩm và nông sản chế biến.

Dưới sự điều hành của chị Lý Thị Quyên, HTX đã đưa những sản phẩm gắn với đời sống người Dao như thuốc tắm, thuốc xoa bóp, cao gắm, khăn và túi thổ cẩm trở thành hàng hóa có thương hiệu. Các sản phẩm được đăng ký nhãn hiệu, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc; HTX cũng ứng dụng công nghệ Blockchain trong kiểm định chất lượng theo thông tin công bố của tỉnh.

Năm 2020, HTX được hỗ trợ chuyển đổi số trong hoạt động quảng bá, tiếp thị và tiêu thụ sản phẩm. Từ phương thức bán hàng truyền thống tại các hội chợ địa phương, sản phẩm của HTX từng bước xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Tiki, Voso và Postmart.

HTX đã cung cấp ra thị trường hơn 200 sản phẩm thổ cẩm và dược liệu mỗi tháng, tạo việc làm ổn định cho gần 20 lao động người Dao, với thu nhập khoảng 6 triệu đồng/người/tháng.

Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở doanh thu hay số lượng sản phẩm bán ra. Công nghệ đã giúp phụ nữ Dao tự tin hơn trong việc giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng và đưa những giá trị văn hóa truyền thống vào hoạt động kinh tế. HTX cũng định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa, nghề thêu thổ cẩm và tắm thuốc truyền thống, qua đó mở rộng thêm nguồn thu cho người dân.

Trong khi đó, HTX Yến Dương tại xã Thượng Minh lại cho thấy vai trò của công nghệ trong tổ chức sản xuất và liên kết vùng nguyên liệu. HTX do chị Ma Thị Ninh điều hành, phát triển các sản phẩm đặc trưng như miến dong, bí thơm, gạo nếp và các sản phẩm chế biến từ nông sản địa phương.

HTX đã mở rộng liên kết với hàng trăm hộ dân, chủ yếu là đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý vùng trồng, nhật ký sản xuất điện tử, truy xuất nguồn gốc và kết nối tiêu thụ giúp hoạt động sản xuất từng bước được chuẩn hóa.

Thay vì mỗi hộ tự sản xuất, tự tìm đầu ra, HTX đóng vai trò tổ chức vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật, chế biến và kết nối thị trường. Đây là điều kiện quan trọng để nông sản vùng cao thoát khỏi tình trạng sản xuất manh mún, phụ thuộc vào thương lái.

HTX trở thành điểm tựa sinh kế, giảm nghèo bền vững

Thực tế cho thấy, giá trị lớn nhất của các mô hình HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ nằm ở việc đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử mà còn ở khả năng tập hợp các hộ dân, tổ chức lại sản xuất và tạo việc làm tại chỗ.

Khi tham gia HTX, người dân có cơ hội tiếp cận giống mới, kỹ thuật canh tác, thiết bị chế biến, quy trình kiểm soát chất lượng và các kênh tiêu thụ. Những công việc trước đây chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân dần được chuẩn hóa, giúp nâng năng suất và giảm rủi ro trong sản xuất.

Tính đến tháng 10/2026, toàn tỉnh có 1.329 HTX với hơn 47.000 thành viên và người lao động; cùng 5.263 tổ hợp tác với trên 77.000 thành viên và người lao động. Khu vực kinh tế tập thể đang trở thành một phương thức kết nối ngày càng nhiều hộ sản xuất với thị trường.

Ông Nguyễn Mỹ Hải, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, cho rằng phát triển kinh tế tập thể, HTX phải gắn với nhu cầu thực tế của người dân và thị trường. HTX cần thực hiện tốt vai trò tổ chức sản xuất, hỗ trợ thành viên về kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Theo ông Hải, khi các hộ cùng tham gia một chuỗi giá trị, quy mô sản xuất được nâng lên, khả năng tiếp cận thị trường cũng tốt hơn. Giảm nghèo bền vững không chỉ là đưa một khoản hỗ trợ đến với hộ gia đình, mà xa hơn là tạo dựng sinh kế có khả năng tự vận hành, giúp người dân có kỹ năng sản xuất, có tài sản, có thị trường và cơ hội tăng thu nhập.

Đây cũng là cơ sở để nhìn nhận vai trò của HTX trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thay vì hỗ trợ riêng lẻ từng hộ, việc hình thành các HTX có khả năng tổ chức sản xuất, liên kết doanh nghiệp và tiêu thụ sản phẩm sẽ giúp nguồn lực đầu tư phát huy hiệu quả lâu dài hơn.

Ở góc độ phát triển kinh tế tập thể, ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên, cho biết tỉnh định hướng đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, xây dựng hệ thống dữ liệu kinh tế tập thể, trang bị các công cụ kế toán số, quản lý kho số và thương mại điện tử. Đồng thời, địa phương chú trọng ứng dụng IoT, Blockchain, nâng cao năng lực quản trị và phát triển các mô hình liên kết vùng nguyên liệu, chế biến, tiêu thụ.

Ông Dũng cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đào tạo quản trị, nhất là đối với lực lượng trẻ lãnh đạo HTX; ưu tiên phát triển HTX nông nghiệp công nghệ cao, dược liệu và sản phẩm OCOP. Đây là những lĩnh vực có nhiều tiềm năng để khai thác lợi thế nông nghiệp và tài nguyên bản địa của Thái Nguyên.

Tại hội nghị trao đổi kinh nghiệm phát triển HTX điển hình tiên tiến tại Thái Nguyên, bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, cũng đề nghị các HTX tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng sản phẩm chất lượng cao, có thương hiệu và sức cạnh tranh. Đặc biệt, các đơn vị cần hoàn thiện quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và nâng cao giá trị sản phẩm để đáp ứng tốt hơn nhu cầu người tiêu dùng.

Hỗ trợ HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số mở rộng đầu ra trên sàn trực tuyến

Tuy nhiên, chuyển đổi số ở các HTX vùng cao vẫn còn không ít thách thức. Nhiều đơn vị có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, thiếu nhân lực am hiểu công nghệ và chưa có đủ năng lực duy trì hoạt động kinh doanh trên các nền tảng số. Việc đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử cũng không đồng nghĩa với việc có thể tiêu thụ ổn định nếu chất lượng, bao bì, năng lực giao hàng và khả năng đáp ứng đơn hàng chưa được bảo đảm.

Chính ông Nguyễn Văn Dũng cũng nhìn nhận nhiều HTX vẫn hạn chế về quy mô, năng lực quản trị, khả năng tiếp cận vốn và ứng dụng công nghệ; liên kết giữa HTX với doanh nghiệp và các chủ thể trong chuỗi giá trị ở một số nơi chưa thực sự bền chặt.

Vì vậy, để công nghệ thực sự trở thành động lực giảm nghèo, cần có sự đồng hành lâu dài của chính quyền, các cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ HTX. Việc tập huấn kỹ năng số cần đi cùng hỗ trợ thiết bị, vốn, tư vấn xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và kết nối đầu ra.

Quan trọng hơn, các HTX cần chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, tăng chế biến sâu và xây dựng chuỗi giá trị.

Linh Đan