Theo Văn phòng SPS Việt Nam, chỉ trong năm 2025, các thị trường lớn đã đưa ra cảnh báo đối với nông sản Việt Nam tham gia xuất khẩu. Trong đó, EU có 120 cảnh báo về các hoạt chất,  Trung Quốc có 90 vụ cảnh báo về kim loại nặng, mã vùng trồng; Nhật Bản-Hàn Quốc có khoảng 45 vụ cảnh báo về nấm mốc, thuốc diệt cỏ…

Rào cản thị trường

Những con số này cho thấy, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng… là vấn đề ảnh hưởng lớn đến khâu xuất khẩu. Khi hàng hóa không đáp ứng được những điều kiện này cũng đồng nghĩa với việc không đảm bảo chất lượng.

Là đơn vị chuyên bao tiêu và xuất khẩu các nông sản, đặc biệt là sản phẩm đặc trưng của địa phương, ông Nguyễn Thái Thanh Hiền, Công ty cổ phần OCOP Toàn Cầu, cho biết muốn xuất khẩu thuận lợi hay muốn hình thành được các hợp đồng tiêu thụ lâu dài giữa HTX và doanh nghiệp thì hàng hoá, nông sản làm ra phải đảm bảo được các tiêu chí về dư lượng kháng sinh, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Ngay như thị trường EU, thời gian gần đây đã chuyển sang tiếp cận dựa trên mối nguy. Những hoạt chất như Mancozeb, Glyphosate đối với hàng hoá xuất sang thị trường này bị đưa về mức giới hạn gần như không còn dư lượng ở trong sản phẩm là 0,01 mg/kg. Điều này khiến những nông sản như sầu riêng, thanh ớt của các HTX khó có mặt tại thị trường này.

“Việc dư lượng kim loại nặng, kháng sinh không đảm bảo tiêu chuẩn không chỉ khiến lô hàng đó khó xuất khẩu mà còn dẫn đến thu hồi mã số vùng trồng, đình chỉ mã cơ sở đóng gói”, ông Nguyễn Thái Thanh Hiền nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, trong xuất khẩu nông sản, nhất là trái cây-rau củ tươi, thời gian không đứng về phía người bán. Vì trong quá trình di chuyển sang các nước, nông sản vẫn tiếp tục chín, hỏng, héo thậm chí thối.

Trong khi các khách nhập khẩu không quan tâm đến việc đơn vị xuất khẩu cố gắng như thế nào mà họ chỉ quan tâm đến kết quả cuối cùng. Sản phẩm khi cập bến bên nước ngoài rồi vẫn chịu sự kiểm tra về tiêu chuẩn chất lượng như hàng còn tươi không, có đảm bảo dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không, hoá chất?

Ngay như mặt hàng sầu riêng, Trung Quốc vẫn có nhu cầu lớn từ Việt Nam nhưng cách nhập khẩu đã thay đổi. Trung Quốc không đặt nặng về sản lượng mà chú trọng vào sàng lọc mặt hàng này theo tiêu chuẩn.

Ông Nguyễn Ngọc Thạch, CEO của Smart Link Logistics, cho biết hai năm gần đây, việc kiểm tra dư lượng kim loại nặng, nhất là cadimi đã được Trung Quốc thực hiện một cách khắt khe hơn theo từng lô. Hồ sơ cũng phải khớp với thực tế kiểm tra chứ không phải hồ sơ là tiêu chuẩn đủ để thông quan hàng hoá.

Do đó, khâu sản xuất không tuân thủ đúng quy trình, thông tin về mã số vùng trồng và các kết quả kiểm tra dư lượng kim loại nặng không đồng nhất thì lô hàng đó cũng bị chậm hoặc rất khó thông quan.

Cuộc đua cho người bán hàng

Vấn đề về dư lượng kháng sinh, thuốc bảo vệ thực vật hiện nay không chỉ là tiêu chuẩn thông thường mà còn là một rào cản ảnh hưởng trực tiếp đến thương hiệu, khả năng mở rộng sản xuất kinh doanh của nông dân-HTX-doanh nghiệp.

Trong khi trong quá trình sản xuất, để đáp ứng được tiêu chuẩn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nông dân-HTX phải đáp ứng hàng loạt các tiêu chí.

Không sản xuất theo kinh nghiệm và cảm tính, anh Đoàn Tuấn Anh, Giám đốc điều hành thương hiệu Wao foods, cho biết, nông sản, đặc biệt là bưởi của đơn vị phải đáp ứng được những lần kiểm tra khắt khe với 1150 tiêu chí về thuốc bảo vệ thực vật và 2 tiêu chí kim loại nặng. Muốn đạt được các tiêu chí này, đơn vị phải mất nhiều năm canh tác không hóa chất, bỏ thời gian, chi phí để đi kiểm tra.

Ông Huỳnh Thanh Lễ, Giám đốc HTX Nông nghiệp Trinh Lợi (Cần Thơ), cho biết dư lượng kim loại cadimi tồn dư trong sầu riêng là do trong quá trình trồng, các điều kiện về đất đai, nguồn nước, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón chưa đảm bảo chất lượng.

Cadimi cũng rất khó có thể xử lý trong ngày một ngày hai mà phải mất cả quy trình, thời gian kéo dài và có sự kiểm soát đồng bộ. Do đó, cùng một cánh đồng sầu riêng nhưng vẫn có những diện tích đạt tiêu chuẩn xuất khẩu nhưng cũng có những diện tích không đạt tiêu chuẩn.

TS. Lê Hữu Quang, Phó Giám đốc Phụ trách Trung tâm Đào tạo Nông dân, Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, cho rằng hội nhập quốc tế đòi hỏi nông sản phải đạt chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng… Nếu không tổ chức sản xuất một cách bền vững và kiểm soát chất lượng, sản phẩm dễ bị loại bỏ khỏi chuỗi giá trị.

Ngược lại, đáp ứng chuẩn mực cao, giúp nông dân-HTX nâng cao giá trị sản phẩm, tiếp cận được thị trường khó tính và nhận mức giá tốt hơn.

Ngày nay, các hiệp định thương mại và hàng rào kỹ thuật toàn cầu đặt ra yêu cầu khắt khe. Chỉ khi nông dân-HTX tuân thủ quy trình sản xuất, pháp luật, sản phẩm mới có thể tiếp cận thị trường quốc tế. Nếu nông dân-HTX vi phạm một quy định nhỏ cũng có thể khiến cả lô hàng bị trả về, gây thiệt hại lớn.

Muốn trồng được và xuất khẩu được, cần một hệ thống chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nông dân-HTX-doanh nghiệp-nhà quản lý để vận hành và kiểm soát chặt chẽ, đảm bảo tính ổn định và tư duy bền vững.

Huyền Trang