Không chỉ dừng lại ở chất lượng "cốt lõi" bên trong, việc chủ động xác lập quyền độc quyền cho kiểu dáng bao bì, chai lọ, hộp đựng đang trở thành chiếc chìa khóa giúp nông sản HTX nâng cao giá trị gia tăng, tự tin bước vào các chuỗi bán lẻ hiện đại.

Nhiều sản phẩm của HTX, doanh nghiệp chỉ đóng túi nilon đơn điệu, những chai lọ mua sẵn đại trà trên thị trường không nhãn mác hoặc dán tem nhãn thô sơ. Thực trạng này khiến nhiều sản phẩm HTX dù có chất lượng tốt, quy trình chế biến khép kín công phu nhưng vẫn phải gánh chịu số phận bán với giá rẻ, dễ bị nhầm lẫn hoặc bị các cơ sở tư nhân nhái bao bì để trục lợi.

Định hình nhận diện thương hiệu độc quyền

Có HTX chỉ dồn sức đăng ký nhãn hiệu (tên gọi, logo) hay chứng nhận OCOP, VietGAP mà quên mất một "vũ khí" vô cùng đắc lực trong bảo hộ tài sản trí tuệ là KDCN. KDCN chính là hình dáng bên ngoài của sản phẩm được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp những yếu tố này. Trong nền kinh tế thương mại hiện đại, hình thức bên ngoài của bao bì chính là điểm chạm đầu tiên tác động trực tiếp đến quyết định "xuống tiền" của người tiêu dùng.

Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Sông Hồng Lê Văn Tám cho biết, nông sản chế biến sâu của HTX muốn vươn từ chợ truyền thống lên kệ siêu thị cao cấp hay xuất khẩu thì không thể 'mặc áo mượn'. Nhãn hiệu giúp người ta gọi tên sản phẩm, nhưng KDCN bao bì mới là thứ định hình phân khúc sang trọng và bảo vệ cấu trúc thiết kế đó không bị sao chép. Đăng ký KDCN là bước chuyển từ tư duy làm nông sang tư duy kinh doanh nông nghiệp bài bản.

Thực tế tại các địa phương cho thấy, những HTX chủ động đầu tư vào khâu thiết kế bao bì đặc thù và nộp đơn đăng ký bảo hộ KDCN tại Cục Sở hữu trí tuệ đều thu về hiệu quả kinh tế vượt trội.

Sự khác biệt giữa việc sử dụng bao bì đại trà và bao bì được bảo hộ KDCN độc quyền được thể hiện rất rõ qua câu chuyện của các HTX tiên phong trên cả nước.

Tại TP Cần Thơ, HTX Mãng Cầu Xiêm Hòa Mỹ là một minh chứng tiêu biểu cho tư duy làm kinh tế nông nghiệp bài bản. Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ thương hiệu trên thị trường, HTX đã chủ động nộp đơn đăng ký KDCN cho sản phẩm bao bì đóng gói của mình.

Theo Quyết định số 251570/QĐ-SHTT-IP do Cục Sở hữu trí tuệ cấp ngày 03/11/2025, đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp số 3-2025-02728 (nộp ngày 08/10/2025) cho kiểu dáng “Hộp” đựng sản phẩm của HTX Mãng Cầu Xiêm Hòa Mỹ đã chính thức được chấp nhận hợp lệ.

Thiết kế bao bì (hộp) chứa đựng sản phẩm mãng cầu xiêm của HTX được xây dựng dựa trên triết lý truyền tải trọn vẹn thông điệp về nguồn gốc tự nhiên, độ an toàn và chất lượng cao cấp của sản phẩm bên trong. Các thông tin cốt lõi như “100% mãng cầu xiêm tự nhiên”, “không chất bảo quản”, “không phụ gia nhân tạo” được bố trí hài hòa cùng bố cục hình khối độc đáo của mẫu hộp.

Việc được chấp nhận hợp lệ và hướng tới bảo hộ độc quyền KDCN cho mẫu hộp này chính là "lá chắn" giúp HTX Mãng Cầu Xiêm Hòa Mỹ ngăn chặn triệt để các hành vi sao chép, bắt chước thiết kế bao bì từ các đối thủ cạnh tranh. Nhờ đó, sản phẩm chế biến từ mãng cầu xiêm của HTX không chỉ dễ dàng được nhận diện, tạo dấu ấn riêng biệt trên kệ hàng siêu thị, mà còn củng cố niềm tin tuyệt đối từ phía người tiêu dùng.

Trong một động thái chiến lược khẳng định vị thế tiên phong, HTX Kỳ Như  (Cần Thơ)  cũng đã được Cục Sở hữu trí tuệ đã chính thức ra Quyết định số 218838/QĐ-SHTT chấp nhận đơn hợp lệ cho KDCN bao bì sản phẩm “Cá Thát Lát Rút Xương Tẩm Gia Vị Sả Ớt”. Điều này không chỉ đánh dấu thành công trong việc bảo vệ tài sản trí tuệ mà còn mở ra một chương mới trong hành trình đưa đặc sản địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng trong nước thông qua một hình ảnh bao bì được đầu tư bài bản, chuyên nghiệp.

_{Luật SHTT mở "dư địa" bảo hộ cho HTX}

Một điểm tựa pháp lý cực kỳ quan trọng đang tiếp thêm sức mạnh cho các HTX chính là những quy định mới của Luật Sở hữu trí tuệ số 131/2025/QH15. Những cải cách này đã tháo gỡ nhiều "điểm nghẽn" lịch sử, mở ra không gian sáng tạo vô cùng rộng lớn cho khu vực kinh tế tập thể.

Theo các chuyên gia của Cục Sở hữu trí tuệ, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đã chính thức bảo hộ KDCN riêng phần (từng phần riêng lẻ) và sản phẩm phi vật lý. Điều này thể hiện qua khái niệm KDCN đã được bổ sung thêm: “Là hình dáng bên ngoài của toàn bộ hoặc một phần sản phẩm dưới dạng vật lý hoặc phi vật lý...”.

Lúc này, pháp luật cho phép bảo hộ kiểu dáng riêng phần. Trước đây, HTX phải đăng ký toàn bộ kiểu dáng của một sản phẩm. Hiện nay, Nghị định hướng dẫn (Khoản 3, 5 Điều 76) đã cụ thể hóa cơ chế bảo hộ cho bộ phận tách rời hoặc phần không thể tháo rời của sản phẩm. Ví dụ, HTX có thể đăng ký bảo hộ riêng phần quai xách độc đáo của hũ gốm, nắp chai cách điệu hoặc đường gân gờ nổi trên thân chai mà không bắt buộc phải đăng ký cả hũ gốm hay chai nhựa.

Luật cũng cho phép bảo hộ sản phẩm phi vật lý. Ông Hoàng Anh, Phó Trưởng phòng Phòng Pháp chế và Chính sách, Cục Sở hữu trí tuệ, đánh giá đây là bước tiến vượt bậc bởi sản phẩm phi vật lý là các đối tượng không tồn tại dưới dạng vật chất hữu hình, được hiển thị qua màn hình, ánh sáng chiếu...

Điều này mở ra cơ hội cho các HTX đăng ký bảo hộ KDCN đối với giao diện ứng dụng (App) bán hàng số, giao diện màn hình gọi món, hay các đồ họa tương tác VR/AR giới thiệu quy trình sản xuất nông nghiệp sinh thái của HTX...

Không dừng lại ở đó, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi còn cải cách thủ tục hành chính bằng việc rút ngắn thời gian, mở luồng "thẩm định nhanh".

Cụ thể là nhằm hỗ trợ các chủ thể nhanh chóng đưa sản phẩm ra thị trường, Luật SHTT sửa đổi đã cắt giảm mạnh thời gian xử lý đơn đăng ký KDCN. Thời gian thẩm định nội dung đơn KDCN được rút ngắn từ 07 tháng xuống còn 05 tháng. Thời gian công bố đơn đăng ký giảm từ 02 tháng xuống 01 tháng.

Đặc biệt, quy định mới đã gộp 02 thủ tục duy trì và gia hạn hiệu lực Văn bằng bảo hộ thành thủ tục duy nhất thể hiện qua việc “Duy trì, gia hạn hiệu lực văn bằng bảo hộ” (Điều 108 Thông tư 20/2026/TT-BKHCN), giúp giảm thiểu tối đa chi phí và thời gian đi lại cho các HTX.

Kết quả giải quyết thủ tục hành chính hiện nay cũng được ký số và phát hành dạng bản điện tử (Điều 15a Nghị định), có giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy, giúp HTX dễ dàng lưu trữ và xuất trình khi làm việc với các đối tác thương mại.

Có thể thấy, sự đổi mới của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi chính là "cú hích" pháp lý quan trọng, gỡ bỏ hàng loạt rào cản để các HTX dễ dàng xác lập quyền sở hữu đối với KDCN. Những quy định mới không chỉ mở rộng tối đa phạm vi bảo hộ mà còn tạo hành lang thông thoáng giúp HTX bảo vệ trọn vẹn từng điểm nhấn sáng tạo trên bao bì sản phẩm.

Bên cạnh đó, Giám đốc HTX Dịch vụ phát triển nông nghiệp 19/5 (Sơn La) Mai Đức Thịnh cho rằng việc cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính như rút ngắn thời gian thẩm định nội dung từ 07 tháng xuống 05 tháng, thời gian công bố đơn đăng ký giảm còn 01 tháng, gộp thủ tục duy trì - gia hạn, cùng cơ chế cấp kết quả bản điện tử ký số đã trực tiếp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và công sức đi lại cho HTX.

Tùng Lâm