Có thời điểm, cây sen được xem là hướng chuyển đổi sinh kế đầy triển vọng tại xã Nhơn Trạch (Đồng Nai). Nhiều hộ dân mạnh dạn bỏ lúa để trồng sen bởi hiệu quả kinh tế cao hơn. Tuy nhiên, khi diện tích tăng nhanh, bài toán đầu ra lại xuất hiện. Sen chủ yếu được bán tươi, phụ thuộc vào thương lái nên giá cả lên xuống thất thường, người trồng khó chủ động thu nhập.

Không dừng ở bán hạt sen

Nhìn thấy “nút thắt” này, HTX Dịch vụ nông nghiệp Trường Phát không chọn cách mở rộng diện tích mà bắt đầu bằng việc thay đổi tư duy sản xuất. Thay vì bán nguyên liệu, HTX đầu tư chế biến, hình thành chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến tiêu thụ, từng bước đưa cây sen tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Bà Nguyễn Thị Bích Lệ, Giám đốc HTX, cho biết muốn người trồng sen sống được với cây sen thì phải tạo ra nhiều sản phẩm hơn, có chất lượng tốt hơn và có thương hiệu riêng. Chỉ khi giá trị gia tăng được tạo ra ngay tại địa phương, người nông dân mới bớt phụ thuộc vào biến động của thị trường nguyên liệu.

Từ suy nghĩ đó, HTX liên kết hơn 50 hộ trồng sen trên diện tích hơn 70ha. Các thành viên được hướng dẫn kỹ thuật, thống nhất quy trình canh tác, được bao tiêu đầu ra và tham gia sinh hoạt định kỳ để chia sẻ kinh nghiệm sản xuất.

Điểm khác biệt của HTX là không xem cây sen chỉ là một loại nông sản, mà là nguồn nguyên liệu để phát triển nhiều sản phẩm có giá trị cao. Đến nay, HTX đã nghiên cứu, chế biến hàng chục sản phẩm như hạt sen tươi, hạt sen khô, hạt sen sấy bơ, trà tim sen, trà củ sen, trà sen túi lọc, bột sen dinh dưỡng, các loại mứt nông sản…

Đằng sau những kết quả ấy là quá trình bền bỉ tạo dựng tài sản trí tuệ của HTX Trường Phát. Thay vì chỉ bán nguyên liệu, HTX liên tục nghiên cứu sản phẩm mới, hoàn thiện quy trình chế biến, đầu tư bao bì và xây dựng thương hiệu. Chính những giá trị vô hình này đã giúp cây sen Nhơn Trạch không chỉ tăng giá trị gia tăng mà còn từng bước tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Đây là hướng đi đang được khuyến khích trong khu vực kinh tế tập thể: lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ làm nền tảng để nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ gia tăng sản lượng.

Công nghệ và chuyển đổi số tạo thêm giá trị cho đồng sen

Đổi mới sáng tạo sẽ khó mang lại hiệu quả nếu thiếu sự hỗ trợ của khoa học công nghệ. Những năm gần đây, HTX Trường Phát mạnh dạn đầu tư nâng cấp nhà xưởng, hệ thống máy bóc vỏ hạt sen tươi, máy sấy nông sản đảo chiều gió cùng nhiều thiết bị chế biến hiện đại.

Như chia sẻ của bà Nguyễn Thị Bích Lệ, công nghệ sấy sạch giúp giảm hao hụt nguyên liệu, tiết kiệm nhân công và giữ được hương vị tự nhiên của sản phẩm. Quy trình rang, sấy, xay tự động cũng giúp chất lượng ổn định hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các hệ thống phân phối hiện đại.

Ứng dụng khoa học công nghệ không chỉ giúp HTX nâng năng suất mà còn tạo điều kiện để phát triển thêm các dòng sản phẩm mới. Bột sen dinh dưỡng, bột ngũ cốc, trà sen túi lọc... đều là kết quả của quá trình nghiên cứu, cải tiến liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.

Đầu tư máy móc chỉ là một phần của đổi mới sáng tạo. Song song với đó, HTX còn làm mới logo, cải tiến bao bì, hoàn thiện hệ thống nhận diện thương hiệu theo hướng hiện đại và đồng bộ hơn.

Trước tình hình cạnh tranh ngày càng khốc liệt, bao bì đẹp, thông tin minh bạch và thương hiệu được nhận diện rõ ràng chính là “tấm hộ chiếu” giúp sản phẩm bước vào siêu thị, cửa hàng tiện ích hay các kênh bán lẻ hiện đại. Đó cũng là cách HTX Trường Phát xây dựng và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.

Không dừng ở sản xuất, HTX này còn đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động kinh doanh. Các sản phẩm được quảng bá trên Facebook, Zalo và nhiều nền tảng trực tuyến. Đặc biệt, với sự hỗ trợ của Sở Công Thương Đồng Nai, khoảng 20 sản phẩm của HTX đã được đưa lên sàn thương mại điện tử của địa phương.

Theo bà Lệ, trước đây hoạt động kinh doanh chủ yếu dựa vào các mối liên kết truyền thống nên thị trường còn hạn chế. Khi tham gia thương mại điện tử, sản phẩm được giới thiệu đến nhiều khách hàng hơn, doanh thu từ giao dịch trên sàn hiện đạt khoảng 100 triệu đồng mỗi tháng.

Chuyển đổi số vì thế không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn góp phần gia tăng giá trị của thương hiệu. Nhất là giúp các tài sản trí tuệ của HTX được khai thác hiệu quả hơn trong môi trường số.

Hiệu quả của quá trình đổi mới sáng tạo cũng được ghi nhận qua nhiều giải thưởng. Dự án chế biến các sản phẩm từ sen của bà Nguyễn Thị Bích Lệ từng vượt qua 922 dự án đến từ 62 tỉnh, thành để vào vòng chung kết và đoạt giải Tiên Phong. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với cá nhân mà còn cho thấy mô hình đổi mới sáng tạo trong HTX hoàn toàn có thể tạo ra những giá trị khác biệt.

Xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo để phát triển bền vững

Điều đáng chú ý là đổi mới sáng tạo tại HTX Trường Phát không dừng ở những khoản đầu tư máy móc hay phát triển sản phẩm mới. Hiện nay, HTX đang triển khai vùng trồng sen hữu cơ khoảng 20ha gắn với mô hình du lịch sinh thái. Theo kế hoạch, du khách sẽ được trực tiếp tham quan đồng sen, tìm hiểu quy trình trồng, thu hoạch và chế biến sản phẩm.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Lệ, những sản phẩm từ sen không chỉ là thực phẩm bổ dưỡng mà còn có giá trị trong chăm sóc sức khỏe và làm đẹp. Vì vậy, kết hợp vùng nguyên liệu hữu cơ với du lịch trải nghiệm sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và quảng bá hình ảnh sen Nhơn Trạch đến nhiều người tiêu dùng hơn.

Quan trọng hơn, khi khách hàng được tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất, niềm tin đối với sản phẩm cũng được củng cố. Đó là giá trị mà những chiến dịch quảng cáo thông thường khó có thể mang lại.

Câu chuyện của HTX Trường Phát cũng cho thấy văn hóa đổi mới sáng tạo không phải là điều gì quá lớn lao. Văn hóa ấy được hình thành từ việc luôn tìm kiếm cách làm mới, sẵn sàng đầu tư công nghệ, nghiên cứu sản phẩm mới, ứng dụng chuyển đổi số và coi trọng việc xây dựng, bảo vệ tài sản trí tuệ.

Mỗi cải tiến trong quy trình sản xuất, mỗi sản phẩm mới được đưa ra thị trường hay mỗi bước hoàn thiện thương hiệu đều góp phần tạo nên những tài sản trí tuệ mới cho HTX.

Khi người tiêu dùng ngày càng coi trọng chất lượng và thương hiệu, lợi thế của HTX không còn chỉ nằm ở vùng nguyên liệu hay sản lượng. Thương hiệu, bí quyết chế biến và sở hữu trí tuệ mới là nền tảng tạo sức cạnh tranh. Vì vậy, việc nhân rộng các mô hình ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo gắn với sở hữu trí tuệ ngày càng trở nên cần thiết.

Với những HTX hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo, biết đầu tư cho nghiên cứu, xây dựng thương hiệu và bảo vệ tài sản trí tuệ, giá trị của nông sản sẽ không còn phụ thuộc vào mùa vụ hay giá nguyên liệu. Thay vào đó là khả năng tạo ra những sản phẩm có hàm lượng tri thức cao, đáp ứng nhu cầu thị trường và đủ sức cạnh tranh trong chuỗi giá trị hiện đại.

Từ những cánh đồng sen ở Nhơn Trạch, có thể thấy sở hữu trí tuệ không còn là khái niệm xa lạ đối với kinh tế tập thể. Khi được nuôi dưỡng bằng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và văn hóa đổi mới sáng tạo, sở hữu trí tuệ trở thành “đòn bẩy” để HTX nâng tầm nông sản, mở rộng thị trường và phát triển bền vững. Đó cũng là con đường để mỗi sản phẩm không chỉ mang theo hương vị của vùng đất, mà còn mang giá trị của tri thức và sự sáng tạo.

Thanh Bá