Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen chính thức được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, trọng tâm khởi đầu trên cây ngô. Tính đến giai đoạn 2015 - 2024, diện tích canh tác lũy kế trên cả nước đã vượt mốc 1,3 triệu héc ta.

Vướng mắc pháp lý và rào cản thương mại hóa

Tại Tọa đàm “Thúc đẩy ứng dụng hiệu quả cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam”, TS. Phùng Danh Huân, Cục Bảo vệ thực vật và Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết diện tích ngô biến đổi gen trong 10 năm qua ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá từ 1,1% lên đến 50% tổng diện tích ngô cả nước, với 31 giống ngô mang đặc tính kháng sâu và chịu thuốc diệt cỏ được phê duyệt thương mại hóa.

Thực tế chứng minh, các giống ngô công nghệ sinh học giúp năng suất tăng từ 15,2% đến 30% so với giống ngô truyền thống, giúp người nông dân gia tăng thu nhập từ 4,34 đến 7,34 triệu đồng/héc ta. Tỷ lệ hoàn vốn đầu tư đạt mức rất cao khi cứ 1 USD vốn bỏ ra thu về từ 6,84 đến 12,55 USD.

Theo TS. Graham Brookes (Vương quốc Anh), việc canh tác ngô biến đổi gen tại Việt Nam giai đoạn 2015 - 2025 giúp mỗi nông hộ tăng thêm hơn 323 USD/héc ta/năm, đồng thời cắt giảm tới 134.760 kg thuốc trừ sâu. Ngành chăn nuôi trong nước cũng đã chủ động chấp nhận nguồn ngô và đậu tương biến đổi gen nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu nguyên liệu thức ăn chăn nuôi khổng lồ.

Dù đạt được những con số tăng trưởng ấn tượng trên cây ngô, việc mở rộng diện tích cũng như đa dạng hóa các chủng loại cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam đang vấp phải không ít khó khăn mang tính hệ thống.

Nhìn từ thực tiễn thương mại, TS. Nguyễn Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Giống cây trồng Việt Nam, nhận định rằng hơn 10 năm qua Việt Nam đã chấp nhận cây trồng công nghệ sinh học, song thị trường chịu sự điều tiết lớn từ đánh giá của người sản xuất. Doanh nghiệp muốn thương mại hóa thành công thì giống cây trồng bắt buộc phải mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội, giảm thiểu bệnh hại và tạo lợi nhuận cao hơn cây trồng thông thường. Thực tế cho thấy cây ngô biến đổi gen ban đầu có diện tích khiêm tốn, nhưng khi áp lực dịch hại bùng phát — điển hình là đợt xâm nhiễm của sâu keo mùa thu — thì tính ưu việt kháng bệnh và hiệu quả năng suất mới phát huy rõ rệt, tạo ra sự chênh lệch “một trời một vực” so với giống truyền thống.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất đối với cộng đồng doanh nghiệp lại nằm ở quy trình khảo nghiệm và thủ tục hành chính kéo dài. Việt Nam triển khai quy trình đánh giá an toàn sinh học rất bài bản, chặt chẽ khi phải trải qua nhiều bước đánh giá khắt khe qua các hội đồng chuyên môn trước khi đưa một giống cây trồng mới vào sản xuất. Điều này khiến các doanh nghiệp tốn kém nhiều chi phí và mất thời gian dài để đưa sản phẩm ra thị trường.

Bên cạnh đó, các vướng mắc pháp lý như quy định doanh nghiệp kinh doanh gặp vấn đề quá thời hạn thì không được tiếp tục lưu hành (dù đã được điều chỉnh trong Luật Trồng trọt) vẫn tạo ra tâm lý e ngại. Thêm vào đó, việc thiếu sự đồng bộ trong quy định khiến ngô biến đổi gen hiện mới chỉ được công nhận là “tiến bộ kỹ thuật” chứ chưa được chính thức công nhận là “cây trồng mới”.

TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), cho rằng nếu đưa giống cây biến đổi gen vào vùng không có áp lực sâu bệnh lớn, người dân sẽ không mấy hào hứng tiếp nhận bởi chi phí nguồn giống đầu vào cao nhưng không mang lại hiệu quả vượt trội về năng suất.

Mặt khác, dù Việt Nam đã cấp phép khảo nghiệm 3 loại cây biến đổi gen gồm ngô, đậu tương và bông, nhưng thực tế mới chỉ có ngô thành công. Cây bông không phải là lợi thế của Việt Nam, trong khi đậu tương có xu hướng sụt giảm do hiệu quả kinh tế chưa tạo được lợi thế cạnh tranh và các sự kiện an toàn sinh học trên cây đậu tương hiện vẫn chưa được công nhận. Do đó, ngay như cây đậu tương, nếu ứng dụng được công nghệ sinh học để giải quyết các bệnh nguy hiểm như bệnh gỉ sắt thì mới có thể nâng cao được hiệu quả kinh tế.

Gỡ điểm nghẽn, bám sát thực tiễn

Để tháo gỡ các điểm nghẽn và hiện thực hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, TS. Tạ Thị Kiều Anh (Cục Bảo tồn và Đa dạng sinh học) cho biết, thế giới đã có 30 năm ứng dụng cây trồng sinh học trong khi Việt Nam mới có 10 năm thực hiện, do đó việc tiếp thu bài học kinh nghiệm quốc tế là hết sức cần thiết.

Bên cạnh đó, cần sớm rà soát, sửa đổi Thông tư 72/2009/TT-BNNPTNT đã ban hành từ lâu nhằm mở rộng đối tượng cây trồng biến đổi gen, giúp các công nghệ mới tiếp cận nhanh hơn với người dân, khắc phục tình trạng hiện chỉ có ngô là cây trồng biến đổi gen duy nhất phát huy hiệu quả thương mại.

Nhiều nhóm cây trồng mới như cỏ linh năng hay cây nguyên liệu xăng sinh học hiện nhận được sự quan tâm rất lớn từ cả doanh nghiệp lẫn nông dân, đòi hỏi khung pháp lý phải sớm hoàn thiện để cấp phép khảo nghiệm và ứng dụng trong thực tiễn.

TS Phùng Danh Huân, Cục Bảo vệ thực vật và trồng trọt cho biết cần phát triển các giống lúa biến đổi gen và chỉnh sửa gen kháng bệnh bạc lá, nâng cao khả năng chịu hạn và chịu mặn; phát triển giống đậu tương có hàm lượng axit oleic cao và giảm đường khó tiêu; giống cà chua tăng cường hàm lượng GABA và chất chống oxy hóa; cũng như các giống ngô thế hệ mới giúp tăng số hàng hạt trên bắp.

Dù nhu cầu về giống biến đổi gen để nâng cao năng suất, thu nhập là cần thiết nhưng một thách thức khác mang tính chiến lược chính là áp lực từ thị trường xuất khẩu. TS.Nguyễn Văn Vương lưu ý rằng việc mở rộng cây trồng biến đổi gen phải gắn liền với việc rà soát kỹ lưỡng thái độ tiếp nhận của các quốc gia nhập khẩu nông sản từ Việt Nam. Việc lựa chọn cây trồng biến đổi gen đối với những nhóm sản phẩm có nguy cơ ảnh hưởng đến uy tín xuất khẩu cần được cân nhắc hết sức thận trọng. Ngược lại, đối với những mặt hàng nông sản mà Việt Nam đang phải nhập khẩu khối lượng lớn, việc tăng cường ứng dụng trong nước sẽ giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, đáp ứng nhu cầu nội địa và bảo vệ nền sản xuất trong nước.

Tựu trung lại, công nghệ sinh học và cây trồng biến đổi gen đã chứng minh được vai trò là động lực quan trọng giúp cải thiện năng suất, tối ưu chi phí và bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp. Việc chủ động tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục khảo nghiệm, hoàn thiện quy định đối với công nghệ chỉnh sửa gen và định hướng sản xuất gắn liền với tín hiệu thị trường, thực tiễn của doanh nghiệp sẽ là chìa khóa vàng giúp nông nghiệp Việt Nam bứt phá, hướng tới mô hình phát triển xanh, hiệu quả và bền vững trong giai đoạn mới.

Tùng Lâm