Giai đoạn 2000 – 2015, các ngân hàng thương mại đã đầu tư một nguồn vốn khá lớn cho các dự án hạ tầng giao thông. Trong giai đoạn tới, việc thực hiện các dự án BOT sẽ tăng ở những dự án quy mô ngày càng lớn – do đó dư nợ đối với loại dự án này sẽ có xu hướng tăng lên tại nhiều ngân hàng.

Trong 45 dự án BOT giao thông đã hoàn thành và đi vào khai thác, theo số liệu thống kê của Bộ GTVT cho thấy số vốn mà các dự án đã vay tại các ngân hàng là 94.106 tỷ đồng, chiếm 85,3% tổng mức đầu tư của các dự án này.

Hơn 90.000 tỷ đồng cho vay

Trong số các dự án đã hoàn thành, nguồn vốn ngân hàng đóng vai trò rất quan trọng. Rất nhiều ngân hàng như BIDV, Vietinbank, Vietcombank, SHB,.. đã tích cực góp vốn vào các dự án BOT.

Đối với các dự án đang triển khai, một số dự án đã ký được hợp đồng tín dụng với các ngân hàng. Ví dụ, dự án Hầm đường bộ Đèo Cả (tổng vốn đầu tư là 15.064 tỷ đồng, thời gian thực hiện từ 2012 đến 2017) đã được Vietinbank cho vay 9.425 tỷ đồng (60,4% tổng mức đầu tư); dự án QL 18 Bắc Ninh - Uông Bí (do công ty CP Phát triển Đại Dương thực hiện với tổng mức đầu tư là 2.905 tỷ đồng) được Eximbank cho vay 2.540 tỷ đồng (87,4% tổng mức đầu tư); dự án Nâng cấp tuyến Pháp Vân – Cầu Giẽ được Vietinbank cho vay 6.467 tỷ đồng…

Thậm chí, một số dự án lớn bắt đầu triển khai cũng đang trong giai đoạn thẩm định như dự án Trung Lương – Mỹ Thuận giai đoạn 1 có tổng mức đầu tư là 14.600 tỷ đồng, dự kiến đề nghị vay ngân hàng 13.065 tỷ đồng (89,5% tổng mức đầu tư) đang trong giai đoạn thẩm định; dự án Cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn với tổng vốn đầu tư 12.188 tỷ đồng cũng đang được thẩm định xem xét với mức đề nghị vay ngân hàng là 10.894 tỷ đồng trong đó ngân hàng Vietinbank cho vay 4.000 tỷ đồng, TPBank cho vay 700 tỷ đồng, phần còn lại BIDV làm đầu mối để thu xếp cho vay khoảng 30- 50% tổng nhu cầu vay của dự án.

85% là vốn vay ngân hàng

Theo TS. Hưng, hoạt động cho vay đối với các dự án giao thông của các ngân hàng đã tác động tích cực trong việc thúc đẩy tiến độ thi công tại các dự án giao thông do thiếu nguồn vốn từ NSNN, hỗ trợ các DN trong lĩnh vực giao thông, xây lắp, VLXD… hoạt động hiệu quả hơn.

Rủi ro được báo trước

Trong hoạt động tín dụng của ngân hàng, cho vay theo dự án được ngân hàng đặc biệt quan tâm vì các dự án đều vay với số vốn lớn, thời hạn cho vay thường là dài hạn và chứa đựng nhiều rủi ro. Khi các ngân hàng cho vay các dự án BOT cũng gặp vấn đề tương tự như vậy.

Thứ nhất, rủi ro pháp lý xuất hiện khi có thay đổi về các quy định, chính sách làm ảnh hưởng tới hiệu quả về mặt tài chính của các dự án BOT. Dẫn chứng, dự án QL1 đoạn tránh TP Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai: dự án có tổng mức đầu tư 1.255 tỷ đồng, thời gian hoàn vốn dự kiến hơn 22 năm, vay vốn tại Vietinbank 1.067 tỷ đồng, thời gian vay 14 năm, chủ đầu tư được khai thác Trạm thu phí Sông Phan (Bình Thuận) để thu hồi vốn.

Tuy nhiên, khi đi vào khai thác, đường bị hư hỏng nhanh chóng và chủ đầu tư chưa khắc phục xong, nên trạm thu phí Sông Phan đã chính thức bị Tổng cục Đường bộ yêu cầu dừng thu phí từ 12h ngày 21/5/2016.

Theo tính toán của Thanh tra Bộ KH&ĐT, trong 5 tháng đầu tiên thu phí của dự án, doanh thu bán vé trung bình khoảng 15 tỷ đồng/tháng. Như vậy, việc phải tạm ngừng thu phí có thể sẽ khiến nhà đầu tư hụt thu hàng tỷ đồng, hoặc nhiều hơn nếu thời gian khắc phục hư hỏng bị kéo dài.

Ngoài ra, theo kết luận của cơ quan quản lý sau khi thanh tra, doanh thu thực tế của dự án thấp hơn trong phương án tài chính khoảng hơn 25,4 tỷ đồng mỗi năm, dẫn đến thời gian hoàn vốn sẽ không như dự kiến. Với những bất lợi này, nhà đầu tư khó khăn trong thu hồi vốn và hoàn trả nợ cho Vietinbank đúng hạn.

Thứ hai, rủi ro do dự án hoàn thành chậm tiến độ, gây tăng chi phí và các khó khăn cho người dân trong đi lại. Thứ ba, rủi ro do chất lượng công trình không đảm bảo dẫn đến phát sinh chi phí khắc phục và các tổn thất khác…

Từ đây, xuất hiện những rủi ro cho ngân hàng bao gồm tín dụng, thanh khoản và hoạt động. Đáng chú ý, rủi ro tín dụng phát sinh khi các dự án BOT giao thông không có khả năng trả nợ gốc và lãi, đầy đủ, đúng hạn theo cam kết trong hợp đồng tín dụng.

Đơn cử, dự án BOT cầu Việt Trì đang đứng trước nguy cơ “vỡ nợ” ngân hàng. Tổng mức đầu tư của dự án BOT cầu Việt Trì mới là 1.900 tỷ đồng, thời gian thu phí hoàn vốn 18 năm 7 tháng và phải đạt doanh thu 300 triệu đồng/ngày.

BIDV chi nhánh Thành Đô đã cho dự án vay 1.635 tỷ đồng. Tuy nhiên, tại thời điểm tháng 6/2016, chủ đầu tư chỉ thu được khoảng 100 triệu đồng/ngày vì các phương tiện đã chuyển hướng cao tốc Hà Nội – Lào Cai, với mức thu như hiện nay (khoảng 36 tỷ đồng/năm) thì phải mất hơn 50 năm dự án BOT này mới thu đủ vốn.

Thứ hai, rủi ro thanh khoản của ngân hàng nảy sinh khi ngân hàng mất khả năng cân đối giữa kỳ hạn nguồn vốn huy động với kỳ hạn cho vay. Thực tế, các dự án BOT giao thông có thời gian hoàn vốn rất dài như dự án QL1 đoạn tránh TP Thanh Hóa có thời gian thu hồi vốn 31 năm, dự án đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng là 30 năm 10 tháng.

Đông Hưng