Sinh ra và lớn lên ở Tả Van, chị Sùng Thị Lan thấu hiểu sâu sắc những nhọc nhằn, rào cản mà người phụ nữ dân tộc thiểu số vùng cao phải đối mặt.

Khát vọng giữ nghề truyền thống

 Trước đây, người phụ nữ nơi thung lũng Mường Hoa chỉ biết quanh quẩn với ruộng bậc thang, bếp củi và nếp nhà sàn. Do rào cản về ngôn ngữ, thiếu trình độ chuyên môn, thiếu vốn và đặc biệt là những định kiến giới lâu đời, nhiều chị em hầu như không có tiếng nói trong gia đình hay xã hội. Mọi quyết định lớn nhỏ đều phụ thuộc vào nam giới, khiến họ dễ rơi vào thế yếu thế kép và tự ti về năng lực bản thân.

Thế nhưng, trong góc nhìn của người phụ nữ H’Mông đầy bản lĩnh Sùng Thị Lan, vùng đất Tả Van lại ẩn chứa một "kho báu" vô giá, đó chính là tri thức dân gian dệt thêu thổ cẩm truyền thống.

Chị Lan cho biết, để hoàn thiện một bộ trang phục truyền thống của người H’Mông Đen Sa Pa đạt chuẩn thủ công, người phụ nữ phải bền bỉ trải qua 42 công đoạn tỉ mỉ, từ khâu gieo lanh, tước vỏ, se sợi, dệt vải, đến ngâm ủ chàm, nhuộm vải, vẽ hoa văn bằng sáp ong nóng chảy và thêu may hoàn thiện. Có những bộ trang phục cầu kỳ, chị em phải mất hơn 2 năm mới hoàn thành. Mỗi đường kim mũi chỉ, mỗi sắc chàm không đơn thuần là một sản phẩm may mặc mà là linh hồn, ký ức văn hóa được giữ gìn qua nhiều thế hệ. Trong khi địa phương có nguồn khách du lịch trong nước và nước ngoài ổn định nên nghề dệt thổ cẩm và văn hoá của đồng bào dân tộc thiểu số chính là những giá trị bền vững cần được khai thác và phát triển.

Nắm bắt được điều này, chị Sùng Thị Lan tự hỏi: Tại sao không quy tụ những bàn tay khéo léo của người phụ nũ dân tộc thiểu số địa phương lại để biến di sản văn hóa thành hàng hóa có giá trị cao ngay trên mảnh đất quê hương?

Để biến tri thức dân gian thành sản phẩm thương mại thu hút thị trường, chị Lan đã tự mình dấn thân vào hành trình học hỏi không ngừng. Không qua bất kỳ trường lớp đào tạo bài bản nào, chị tự mày mò học cách nhuộm vải bằng các màu sắc tự nhiên chiết xuất từ cây chàm, củ nâu, củ nghệ và các loại lá rừng... Sau vô số lần kiên trì điều chỉnh công thức, chị đã làm chủ kỹ thuật phối màu tự nhiên cho ra sắc màu chuẩn đẹp, hoa văn độc đáo, vừa an toàn vừa giữ trọn bản sắc.

Cơ hội mỉm cười khi Đề án hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp của Chính phủ (Đề án 939) được Hội Liên hiệp Phụ nữ triển khai rộng khắp. Ngày 25/9/2018, chị Sùng Thị Lan cùng các cộng sự chính thức thành lập HTX Mường Hoa với 9 thành viên ban đầu là phụ nữ dân tộc H'Mông và Giáy. Bắt đầu từ quy mô nhỏ, các thành viên chủ yếu là hộ nghèo, phụ nữ yếu thế, nhưng HTX Mường Hoa đã từng bước chọn lối đi riêng: chuyên sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, hoa văn phụ kiện thêu tay, vải dệt, vải nhuộm thủ công, đồng thời cung cấp các dịch vụ du lịch trải nghiệm văn hóa dân tộc bản địa.

Đòn bẩy để đưa HTX phát triển

Sự ra đời của HTX Mường Hoa gắn liền với Đề án 939 là nền tảng khởi đầu, nhưng bước ngoặt thực sự giúp mô hình này phát triển cả về chất và lượng chính là khi Dự án 8 "Thực hiện bình đẳng giới và giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em" (thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021 - 2030, gọi tắt là Chương trình MTQG 1719) được triển khai sâu rộng trên địa bàn xã Tả Van.

Là địa bàn thụ hưởng chính sách, Tả Van trở thành không gian thực hành sinh động cho các mục tiêu của Dự án 8, nơi các cấp ngành phối hợp cùng HTX Mường Hoa tổ chức nhiều hoạt động truyền thông xóa bỏ định kiến giới, phòng chống bạo lực gia đình và nâng cao năng lực cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Thông qua sự hỗ trợ đồng bộ, chị Sùng Thị Lan cùng các thành viên HTX không chỉ được tiếp cận nguồn vốn mồi để mở rộng sản xuất mà quan trọng hơn là được tham gia các khóa tập huấn kỹ năng quản trị, giao tiếp và chuyển đổi số.

Đứng trước yêu cầu hiện đại hóa, chị Lan luôn giữ tinh thần "học đến khi nào biết mới thôi". Trong đó, có những kỹ năng bán hàng online hay sử dụng điện thoại thông minh, chị phải kiên trì học rất nhiều lần mới thành thạo.

Thấy rõ rào cản ngôn ngữ khi tiếp xúc với khách nước ngoài, chị Lan đã chủ động tự học tiếng Anh giao tiếp và khuyến khích các chị em trẻ trong HTX cùng trau dồi tiếng Anh. Nhờ khả năng giao tiếp linh hoạt của chị Lan cùng một số thành viên nòng cốt, HTX Mường Hoa đã phá vỡ rào cản ngôn ngữ, tự tin giới thiệu câu chuyện văn hóa thổ cẩm tới du khách quốc tế.

Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, chị Lan còn định hướng cho các thành viên nhận làm mới, cải tiến các sản phẩm thổ cẩm theo hướng ứng dụng cao. Đặc biệt, chị tận dụng triệt để những mảnh vải thừa trong quá trình may đo để sáng tạo thành các món phụ kiện nhỏ xinh, quà lưu niệm độc đáo, vừa giảm thiểu rác thải vừa thu hút mạnh mẽ người tiêu dùng, nhất là du khách nước ngoài.

Nhờ sự nỗ lực ấy, HTX Mường Hoa đã thay đổi hoàn toàn phương thức tiếp thị. Chị Lan chủ động đưa các sản phẩm thổ cẩm thủ công lên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, quảng bá quy trình 42 công đoạn may mặc Mông Đen đến với bạn bè quốc tế. Không gian HTX trở thành điểm đến văn hóa hấp dẫn, đón tiếp nhiều lượt du khách trong và ngoài nước; thậm chí, những ngày đầu tháng 9 vừa qua, HTX còn đón Hoa hậu Mexico đến tham gia trải nghiệm đi chợ phiên và tìm hiểu nghề dệt chàm.

Sự đồng hành của Dự án 8 đã biến HTX Mường Hoa thành "ngôi nhà chung" đúng nghĩa. Nơi đây, phụ nữ dân tộc thiểu số không chỉ có việc làm với thu nhập ổn định từ 4 - 8 triệu đồng/tháng mà còn được trao quyền làm chủ. Theo chị Sùng Thị Lan, khi người phụ nữ tự chủ tài chính, tiếng nói của họ trong gia đình được lắng nghe, các hành vi bạo lực hay định kiến giới dần bị đẩy lùi, giúp chị em tự tin tham gia quyết định các công việc lớn nhỏ trong cộng đồng.

Tạo sinh kế bản địa, đưa thổ cẩm đi xa

Dù trải qua nhiều giai đoạn phát triển và chuyển biến về quản lý địa giới, HTX Mường Hoa vẫn giữ vững trụ sở và xưởng sản xuất cốt lõi tại Tả Van. Nơi đây vừa là không gian lưu giữ nghề truyền thống, vừa là địa điểm du lịch trải nghiệm mang đậm bản sắc văn hóa vùng cao.

Từ 9 thành viên ban đầu, dưới sự dẫn dắt của chị Sùng Thị Lan, HTX Mường Hoa hiện đã mở rộng mạng lưới liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cho hơn 300 hộ dân trên địa bàn, trở thành điểm tựa vững chắc cho những phụ nữ dân tộc thiểu số yếu thế, học vấn không cao hoặc không có tay nghề cao.

Không chỉ dừng lại ở xưởng dệt tại bản, để tìm đầu ra cho sản phẩm, chị Lan đã không quản ngại vất vả, trực tiếp mang từng mảnh vải, từng sản phẩm thủ công tham gia các hội chợ, triển lãm và hội thảo xúc tiến thương mại khắp cả nước. Nhờ đó, hình ảnh vùng đất Tả Van và thương hiệu HTX Mường Hoa ngày càng vươn xa. Đặc biệt, khi tham gia các sự kiện quy mô như Carnaval Thổ cẩm Tây Bắc lần thứ nhất (vào đầu tháng 9/2026) hay các chương trình trình diễn thời trang tôn vinh thổ cẩm, chị Lan tỏ ra rất tâm đắc.

Chị nhận định rằng, các không gian trình diễn thời trang chính là "nhịp cầu" quan trọng giúp đưa thổ cẩm bước ra khỏi bản làng, đi xa hơn tới các thị trường lớn, từ đó bảo tồn giá trị văn hóa và tri thức bản địa một cách bền vững hơn. Đây cũng là cách giúp nghề thổ cẩm mà nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số địa phương gắn bó được phát triển, giúp họ có thu nhập cao hơn, công việc ổn định hơn và có nhiều cơ hội phát triển bản thân.

Hành trình khởi nghiệp của chị Sùng Thị Lan cùng HTX Mường Hoa là minh chứng sắc nét cho hiệu quả tích cực của Dự án 8 và Chương trình MTQG 1719. Nhờ những đóng góp xuất sắc trong việc phát triển kinh tế tập thể, giữ gìn bản sắc văn hóa và thúc đẩy bình đẳng giới, chị Lan trở thành một hình mẫu nữ lãnh đạo trẻ tiêu biểu, truyền cảm hứng cho hàng ngàn phụ nữ dân tộc thiểu số khác vươn lên làm chủ cuộc sống.

Chia sẻ về giá trị công việc, chị Sùng Thị Lan luôn nhắc nhở các thành viên trong HTX về ý nghĩa của từng sản phẩm làm ra. Chị cho rằng, khi du khách khoác lên mình một bộ trang phục Mông Đen hay cầm một sản phẩm thổ cẩm thủ công, họ không chỉ đang sử dụng một món đồ thông thường, mà đang chạm vào một câu chuyện văn hóa được tạo nên bằng hàng trăm ngày lao động và sự kiên trì của người phụ nữ vùng cao.

“Xin hãy trân trọng mỗi sản phẩm thổ cẩm, bởi phía sau đó là thời gian, công sức và niềm tự hào của cả một cộng đồng”, Giám đốc HTX Mường Hoa bộc bạch.

Từ câu chuyện của chị Sùng Thị Lan và HTX Mường Hoa, có thể thấy kinh tế tập thể chính là một bệ phóng vững chắc để nâng cao quyền năng cho phụ nữ. Khi tri thức bản địa được tôn vinh, kết hợp với các đòn bẩy chính sách hiệu quả như Dự án 8, người phụ nữ dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể bước ra khỏi vùng an toàn, tự tin làm chủ kinh tế, làm chủ cuộc đời và đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của quê hương.

Tùng Lâm