Trả lời phỏng vấn VnBusiness, bà Huỳnh Mai Linh, Quản lý về Giới, Khuyết tật và Hòa nhập xã hội (GEDSI) của Dự án GREAT do Chính phủ Australia tài trợ, cho rằng phát triển kinh tế tập thể vùng cao không chỉ cần phát huy vai trò của những người có uy tín trong cộng đồng, mà còn phải mở rộng cơ hội để phụ nữ dân tộc thiểu số, người trẻ và những nhân tố có năng lực kinh doanh, công nghệ trở thành lực lượng dẫn dắt mới.

Uy tín cộng đồng tạo nền tảng cho HTX

Bà đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của “nguồn lực xã hội” – cụ thể là uy tín của già làng, trưởng bản và những người có uy tín – trong quá trình xây dựng HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số?

Từ góc nhìn của GREAT, nguồn lực xã hội đóng vai trò then chốt đối với đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là phụ nữ, trong việc nâng cao năng lực kinh tế và ứng phó với các cú sốc kinh tế. Những nguồn lực xã hội này có thể đến từ các kết nối và mạng lưới xã hội chính thức lẫn phi chính thức, ví dụ như sự tín nhiệm cộng đồng, gia đình và các đối tác kinh doanh dành cho họ; những lợi ích chung và niềm tin mà họ có thể tận dụng; cũng như nhiều hình thức hỗ trợ từ xã hội khác, chẳng hạn như hỗ trợ hiện vật hay tạo điều kiện để họ có thể tiếp cận được các nguồn tài chính phi chính thức.

Đó là lý do tại sao GREAT xác định một trong ba mục tiêu trọng tâm của dự án là nâng cao vị thế của phụ nữ dân tộc thiểu số để họ trở thành những người lãnh đạo có uy tín và đáng tin cậy trong cộng đồng cũng như trong kinh doanh.

HTX là một mô hình hiệu quả để trao quyền cho lao động nữ dân tộc thiểu số, trong đó có phụ nữ khuyết tật, thông qua tiếng nói tập thể, cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích, cũng như năng lực thương thuyết tập thể. Trong quá trình xây dựng HTX, nguồn lực xã hội ở cấp độ tổ chức cũng quan trọng không kém nguồn lực xã hội của từng cá nhân. Hai yếu tố này thường củng cố và bổ trợ lẫn nhau. 

Thật vậy, ban lãnh đạo và các thành viên HTX thường là những người sinh sống tại chính cộng đồng nơi HTX hoạt động. Vì vậy, tiếng nói và sự ủng hộ của người có uy tín trong quá trình vận động, tuyên truyền và kết nối với cộng đồng đặc biệt quan trọng. 

Điều này được chúng tôi nhìn nhận rõ trong các dự án nông nghiệp và du lịch. Chúng tôi phối hợp chặt chẽ với các HTX và cộng đồng địa phương để họ hiểu, sau đó trở thành “đại sứ truyền thông” cho các hoạt động tuyển thành viên và tuyên truyền, cùng lúc thúc đẩy và dẫn dắt các thảo luận, tham vấn về quy định và chính sách ở cấp cộng đồng.

Đối với HTX, người có uy tín là cầu nối giữa HTX với người dân, giúp các hoạt động tuyên truyền và kinh doanh của HTX tại địa bàn tới gần hơn với cộng đồng và diễn ra một cách gần gũi, thiết thực và suôn sẻ. Ví dụ, dự án Thay đổi thực hành vì thị trường bao trùm (BC4IM) đã dành hẳn một phần trong sự kiện cộng đồng để HTX măng tại địa phương giới thiệu về mô hình kinh doanh cũng như hướng dẫn nhanh một số kỹ thuật trong quy trình sản xuất măng. 

Theo bà, làm thế nào để xác định và lựa chọn những người vừa có ảnh hưởng trong cộng đồng, vừa có tiềm năng trở thành “hạt nhân kinh tế” của các HTX?

Các dự án của chúng tôi tập trung vào hai lĩnh vực là nông nghiệp và du lịch. Đây đều là những lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng đáng kể, trong đó nhóm đối tượng hưởng lợi của dự án chiếm một tỷ trọng đáng kể trong lực lượng lao động, còn các HTX đóng vai trò là nhà cung cấp dịch vụ chủ chốt. 

Trong suốt quá trình, GREAT chủ động xây dựng và củng cố vốn xã hội ngay từ khâu thiết kế các tiểu dự án. Trong đó, chúng tôi tập trung phát triển ba nhóm năng lực cho các đối tượng. Thứ nhất là kỹ năng mềm, bao gồm năng lực lãnh đạo, sự tự tin và khả năng ra quyết định. Thứ hai là kiến thức, kỹ năng kinh doanh chuyên môn và khả năng kết nối thị trường. Thứ ba là thay đổi các chuẩn mực xã hội tiêu cực đang cản trở sự phát triển của phụ nữ. Để thực hiện điều này, GREAT phối hợp với chồng, gia đình, lãnh đạo và những người có ảnh hưởng trong cộng đồng, cũng như các đối tác kinh doanh, nhằm thúc đẩy chia sẻ công việc và xây dựng sự tự tin trong kinh doanh cho các chủ doanh nghiệp nữ.

Thông qua việc gia tăng sự hiện diện của phụ nữ dân tộc thiểu số và phụ nữ khuyết tật trong các hoạt động kinh tế, tạo cơ hội để họ đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo và trực tiếp giao dịch với các đối tác kinh doanh, các dự án góp phần nâng cao vị thế xã hội và sự tín nhiệm dành cho những người phụ nữ vốn có thể chưa sở hữu nhiều vốn xã hội từ ban đầu. Chính những thay đổi này tạo nền tảng để họ tự tin đảm nhận vai trò “hạt nhân kinh tế” trong các HTX và doanh nghiệp, không chỉ nhờ uy tín sẵn có mà còn nhờ năng lực, kinh nghiệm thực tiễn và những đóng góp về mặt giá trị kinh tế mà họ chứng minh được thông qua quá trình tham gia thị trường.

Trao quyền để hình thành những hạt nhân kinh tế mới

Tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cơ cấu quyền lực truyền thống vẫn mang đậm tính phụ hệ. Khi thúc đẩy trao quyền kinh tế cho phụ nữ thông qua HTX, làm thế nào để thuyết phục và thay đổi nhận thức của các trưởng bản, già làng là nam giới, để họ trở thành những người ủng hộ?

Chúng tôi cho rằng cần xem nam giới – từ trưởng bản, già làng đến người chồng và người cha trong gia đình – là những “tác nhân thị trường gián tiếp” có vai trò quan trọng.

Thông qua các dự án như BC4IM, chúng tôi làm việc trực tiếp với lãnh đạo cộng đồng, bao gồm trưởng bản, đại diện cộng đồng và những người có ảnh hưởng trong các mạng lưới phi chính thức. Các bên cùng lên kế hoạch và tổ chức những sự kiện cộng đồng, đồng thời xây dựng các kế hoạch hành động. Qua đó, nhận thức của cả những người lãnh đạo lẫn các thành viên cộng đồng từng bước được thay đổi. 

Thông qua việc thể hiện vai trò lãnh đạo rõ nét trong các HTX, đạt được thành công trong tiếp thị số và trực tiếp đàm phán các hợp đồng chính thức với những doanh nghiệp lớn, chẳng hạn như các thỏa thuận bao tiêu sản phẩm có thời hạn 20 năm, phụ nữ đã góp phần thay đổi cách nhìn của chính quyền địa phương. Những cán bộ nam trước đây có thể nhìn nhận phụ nữ như những đối tượng thụ hưởng thụ động, nay đã dần tôn trọng họ với tư cách là những chủ thể kinh tế chính thức, giám đốc HTX và đại diện được bầu vào HĐND cấp xã.

Điều này cho thấy, thay đổi nhận thức không chỉ đến từ tuyên truyền hay vận động, mà còn từ việc tạo cơ hội để phụ nữ chứng minh năng lực, khẳng định vai trò lãnh đạo và thể hiện những đóng góp kinh tế cụ thể của mình.

Kết hợp uy tín cộng đồng với năng lực số

Trong chuyển đổi số tại các HTX vùng cao, người có uy tín thường giỏi vận động cộng đồng nhưng hạn chế về công nghệ, trong khi người trẻ am hiểu công nghệ lại chưa có đủ tiếng nói và uy tín. Theo bà, làm thế nào để kết hợp hai nguồn lực này, vừa thúc đẩy chuyển đổi số, vừa phát huy vai trò của người có uy tín?

Theo tôi, không nhất thiết phải lựa chọn giữa những người đã có uy tín trong cộng đồng và những người trẻ am hiểu công nghệ để hỗ trợ các HTX ứng dụng công nghệ số. Nếu chỉ lựa chọn một trong hai, chúng ta có thể đang chấp nhận và tìm cách khắc phục những hạn chế của hai phương án vốn chưa thực sự tối ưu.

Thay vào đó, cần tiếp cận khoảng cách công nghệ tại các HTX từ góc độ công bằng, trực tiếp giải quyết những nguyên nhân gốc rễ đang cản trở các lãnh đạo HTX phát huy hiệu quả vai trò vận động cộng đồng, đồng thời giúp họ và các thành viên tận dụng tối đa những lợi ích mà chuyển đổi số mang lại.

Trong quá trình thực hiện dự án, chúng tôi đã xây dựng nguồn lực xã hội  cho phụ nữ dân tộc thiểu số thông qua các chương trình đào tạo có trọng tâm về năng lực lãnh đạo, kỹ năng mềm và kỹ năng chuyên môn. Từ đó, giúp họ trở thành những lãnh đạo HTX tự tin hơn, nâng cao năng lực vận động, kết nối và huy động sự tham gia của cộng đồng. Mặt khác, thông qua các dự án như Chuyển đổi số, chúng tôi đồng thời phát triển kỹ năng số và tạo điều kiện để các HTX tiếp cận những mạng lưới thị trường số, phục vụ hoạt động kinh doanh.

Ví dụ, một nữ doanh nhân người Thái tại Sơn La từng rất rụt rè, thiếu tự tin, nhưng sau đó đã xây dựng được hình ảnh cá nhân trên môi trường số một cách tự tin, sử dụng nền tảng trực tuyến để quảng bá văn hóa địa phương. Thành công trong ứng dụng công nghệ số đã giúp chị trở thành một người có ảnh hưởng tại địa phương. Chị bắt đầu hướng dẫn bạn bè, nông dân và cả những người lớn tuổi trong cộng đồng cách sử dụng mạng xã hội hiệu quả.

Từ những bài học thực tiễn này, giải pháp tôi đề xuất là tránh cách tiếp cận “hoặc thế này, hoặc thế kia”. Chúng ta không cần phải lựa chọn giữa một lãnh đạo từ địa phương có nguồn lực xã hội lớn và một người trẻ từ bên ngoài am hiểu công nghệ để thúc đẩy các HTX ứng dụng công nghệ số. Để một HTX vận hành bền vững, điều quan trọng là xây dựng được tinh thần làm chủ của cộng đồng và kêu gọi được sự ủng hộ của cộng đồng đối với hoạt động của HTX. Vì vậy, cần ưu tiên phát triển năng lực lãnh đạo và nguồn lực xã hội ngay trong cộng đồng địa phương. 

Trong bối cảnh hạ tầng số ngày càng phát triển, cần kết nối lãnh đạo HTX với các đơn vị cung cấp dịch vụ chuyển đổi số, đồng thời xác định và tháo gỡ những rào cản khiến phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số ít có cơ hội tham gia lãnh đạo HTX và tiếp cận thị trường số. Trên cơ sở đó, cần có các chương trình hỗ trợ phù hợp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, kỹ năng kinh doanh, chuyên môn và kỹ năng số, giúp người dân chủ động tham gia vào hệ sinh thái chuyển đổi số.

Bà có lời khuyên nào trong việc phát huy vai trò của người có uy tín trong phát triển kinh tế tập thể tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số?

Tôi cho rằng chỉ lựa chọn và đề cao những “người có uy tín” sẵn có – tức những người vốn đang giữ vị thế nhất định trong cộng đồng, không nhất thiết là cách tiếp cận tốt nhất để xây dựng một lực lượng nhân sự có năng lực nhất và phù hợp nhất khi phát triển kinh tế tập thể. Thay vào đó, tôi khuyến nghị các địa phương tập trung tháo gỡ rào cản và bảo đảm mọi người đều có cơ hội trở thành người có uy tín, có vị thế trong xã hội.

Điều này đòi hỏi phải trang bị cho người dân cả kỹ năng mềm lẫn kỹ năng chuyên môn để họ có thể trở thành những người dẫn dắt trong lĩnh vực mình đang kinh doanh. Đồng thời, cần kết nối họ với các mạng lưới chính thức và phi chính thức trong cộng đồng cũng như trong lĩnh vực kinh doanh, giúp họ tiếp cận thông tin, dịch vụ và chuỗi giá trị để phát triển hoạt động kinh doanh.

Quan trọng không kém là tạo dựng một môi trường thuận lợi để cộng đồng và các đối tác kinh doanh có thể trực tiếp tương tác, tiếp xúc và hiểu rõ năng lực kinh doanh của họ. Qua đó, năng lực được ghi nhận, uy tín được củng cố và vốn xã hội của mỗi người được bồi đắp, giúp họ từng bước trở thành những “người có uy tín” trong cộng đồng.

Trân trọng cảm ơn bà!

Đỗ Kiều (thực hiện)