Bằng uy tín, trách nhiệm và sự chủ động, họ đang trở thành những hạt nhân kết nối cộng đồng, góp phần đưa người dân đến gần hơn với mô hình hợp tác xã (HTX), mở rộng cơ hội phát triển kinh tế bền vững ngay trên quê hương.

Giữ lửa nghề truyền thống, tạo sinh kế trên quê hương

Tại xóm Pắc Rằng, xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng, tiếng búa đập trên đe vẫn vang lên đều đặn trong những lò rèn của người Nùng An. Nghề làm dao Phúc Sen đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành một nét văn hóa đặc sắc và cũng là nguồn sinh kế của người dân địa phương.

Với Lương Thanh Tùng, Bí thư Chi đoàn xóm, người thợ rèn gắn bó với HTX Dao Phúc Sen Hà Khiêm, giữ nghề không đơn thuần là tiếp nối công việc của cha ông. Đó còn là cách để người trẻ có thể lập nghiệp trên chính quê hương, đồng thời tạo thêm việc làm cho những người cùng thế hệ.

“Bí thư Chi đoàn mà đi làm thợ rèn, mấy bác trong làng cứ bảo thời buổi này trẻ khỏe không đi làm công ty, lại rúc đầu vào cái lò rèn, vừa nóng vừa bẩn làm gì?”, Lương Thanh Tùng kể lại những lời trêu đùa của người dân trong làng.

Nhưng với Tùng, lựa chọn ở lại quê hương, gắn bó với nghề rèn không phải là một quyết định nhất thời. Chiếc áo xanh thanh niên vừa cùng anh đến dự Đại hội Đoàn toàn quốc, lại cũng cùng anh xuống lò rèn. Ở đó, giữa tiếng búa, sức nóng của lửa than và những thanh thép đỏ rực, người Bí thư Chi đoàn vẫn miệt mài với công việc của một người thợ rèn.

Trao đổi với phóng viên VnBusiness, Tùng cho biết, HTX Dao Phúc Sen Hà Khiêm do anh Lương Văn Khiêm - người anh họ của Tùng, thành lập năm 2019. Đến nay HTX có khoảng 20 thành viên.

“Việc vận động bà con tham gia HTX không dễ dàng. Mọi người vốn quen với cách làm ăn theo hộ gia đình, chưa thực sự chủ động tiếp cận những thị trường lớn, trong khi việc tham gia HTX đồng nghĩa với thay đổi cách thức tổ chức sản xuất và kinh doanh”, anh Tùng cho biết.

Bởi vậy, thay vì mở rộng thành viên bằng mọi giá, những người sáng lập HTX chọn bắt đầu cùng những người thân quen, họ hàng xây dựng thương hiệu và từng bước tìm hướng phát triển cho sản phẩm dao truyền thống.

Những năm qua, anh Tùng và các thành viên HTX nhiều lần trực tiếp mang sản phẩm đi giới thiệu tại các địa phương trên cả nước. Thông qua các chương trình xúc tiến thương mại của Sở Công Thương tỉnh, Liên minh HTX tỉnh, Đoàn thanh niên và những hoạt động quảng bá sản phẩm làng nghề, những con dao của thợ rèn Nùng An đã đến tay người tiêu dùng Hà Nội, Đà Nẵng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh...

Có những lần, anh Tùng mang theo đồ nghề, trực tiếp biểu diễn kỹ thuật rèn dao lâu đời để khách hàng hiểu hơn về quy trình sản xuất thủ công và giá trị của sản phẩm. Với mặt hàng có tính đặc thù như dao, việc tạo dựng niềm tin càng quan trọng. Theo anh Tùng, không ít khách hàng còn băn khoăn về chất lượng, trong khi trên không gian mạng đã xuất hiện những sản phẩm nhái theo thương hiệu của HTX. Những chuyến đi quảng bá vì thế không chỉ nhằm tìm kiếm đơn hàng mà còn giúp HTX giới thiệu câu chuyện nghề, khẳng định giá trị sản phẩm và xây dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Không dừng lại ở đó, anh Tùng và vợ còn mày mò lập các kênh TikTok, Facebook, để mở rộng đầu ra cho sản phẩm của HTX trên sàn thương mại điện tử. Với lợi thế của những người trẻ tuổi, nhanh nhạy với công nghệ, anh sản xuất các video ngắn giới thiệu sản phẩm, đưa sản phẩm truyền thống địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng trên không gian số.

Dù vậy, con đường phát triển nghề rèn vẫn còn nhiều thách thức. Theo anh Tùng, người trẻ theo nghề không nhiều bởi đầu ra sản phẩm khó khăn, sức cạnh tranh lớn và yêu cầu về kỹ thuật ngày càng cao.

"Làm được một con dao chưa phải điều khó nhất mà là việc tạo ra sản phẩm đạt chất lượng, có độ hoàn thiện tốt và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Điều này đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy lâu dài", anh Tùng cho biết.

Trong bối cảnh đó, anh Tùng vừa làm nghề, vừa vận động các bạn trẻ đến học và cùng tham gia sản xuất. Bộc bạch với phóng viên, anh Bí thư Chi đoàn không nhận mình là một người truyền cảm hứng, mà chỉ góp một phần công sức để nghề truyền thống không bị mai một.

“Các các bạn trẻ thích làm những nghề khác tương đối nhiều, nhưng vẫn có một số bạn quyết định đi theo nghề rèn. Như riêng bản thân mình muốn ở quê nhà để phát triển kinh tế, vừa không phải đi xa vừa góp sức giữ gìn nghề truyền thống đặc sắc”, anh Tùng cho biết.

Từ niềm tin cộng đồng đến những vùng nguyên liệu liên kết

Nếu câu chuyện ở Cao Bằng bắt đầu từ một lò rèn giữ nghề truyền thống thì tại bản tái định cư Hợp Phong, xã Mường Bang, tỉnh Sơn La, hành trình phát triển kinh tế lại được khơi mở từ những cuộc vận động đến từng hộ gia đình.

Ở đây, chị Mùi Thị Tìm, Trưởng bản Hợp Phong, là một trong những người tích cực tìm hướng sinh kế mới cho người dân. Nhận thấy tiềm năng của cây măng Bát Độ, chị chủ động tìm hiểu kỹ thuật, học hỏi kinh nghiệm và kết nối các hộ dân với HTX chế biến măng để hình thành vùng sản xuất tập trung.

Là người gần gũi, am hiểu đời sống và có tiếng nói trong cộng đồng, chị Tìm có lợi thế khi vận động người dân thay đổi phương thức sản xuất. Tuy nhiên, để thuyết phục bà con tham gia một mô hình kinh tế còn mới mẻ không phải chuyện dễ dàng. Chị phải đến từng nhà, giải thích về hiệu quả của cây trồng, hướng dẫn và kiên trì vận động các hộ cùng tham gia.

Sự kiên trì ấy đã mang lại những kết quả bước đầu. Năm 2025, có 34 hộ dân đầu tư trồng 6 ha măng Bát Độ và liên kết trực tiếp với HTX. Đến năm 2026, thêm 25 hộ tham gia, mở rộng diện tích trồng mới thêm 6,5 ha. Tổng diện tích trồng mới đạt 12,5 ha, góp phần hình thành vùng sản xuất trọng điểm. Từ vai trò trưởng bản, chị Tìm đã trở thành cầu nối giữa người dân với HTX, góp phần đưa một hướng sinh kế mới từ ý tưởng đến thực tiễn. 

Từ Cao Bằng đến Sơn La, hai câu chuyện có điểm xuất phát khác nhau nhưng cùng cho thấy vai trò quan trọng của những cá nhân có khả năng tập hợp, dẫn dắt cộng đồng trong phát triển kinh tế tập thể.

Ở Cao Bằng, Lương Thanh Tùng là anh Bí thư Chi đoàn, lựa chọn giữ nghề rèn truyền thống, góp phần tạo việc làm và thu hút thanh niên tham gia sản xuất. Tại Sơn La, chị Mùi Thị Tìm phát huy vai trò trưởng bản để vận động các hộ dân chuyển đổi phương thức sản xuất, kết nối với HTX và mở rộng vùng nguyên liệu.

Điểm chung của họ là không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền, vận động mà trực tiếp tham gia vào quá trình tổ chức sản xuất, kết nối và tìm kiếm hướng phát triển kinh tế. Đây cũng là nguồn lực quan trọng đối với các HTX ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi tập quán sản xuất nhỏ lẻ, tâm lý e ngại thay đổi và hạn chế về khả năng tiếp cận thị trường vẫn là những rào cản đáng kể.

Thực tế cho thấy, để một HTX hình thành và hoạt động hiệu quả, vốn, kỹ thuật hay cơ sở vật chất là những điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Quan trọng hơn là phải tạo được sự đồng thuận, niềm tin và tinh thần hợp tác giữa các hộ dân. Trong quá trình đó, những người có uy tín, trưởng bản, bí thư chi đoàn và các hạt nhân kinh tế tại địa phương có thể đóng vai trò kết nối, thúc đẩy người dân cùng tham gia.

Tuy nhiên, uy tín cộng đồng cần đi cùng năng lực thực tiễn. Việc đào tạo kỹ năng quản trị, kiến thức sản xuất, kinh doanh, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số cho những hạt nhân này có ý nghĩa quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường sự đồng hành của chính quyền địa phương, Liên minh HTX và các chương trình hỗ trợ phát triển để những sáng kiến tại cơ sở có thêm điều kiện phát triển.

Đỗ Kiều