Qua mô hình kinh tế tập thể (KTTT), các dự án hỗ trợ sinh kế (dự án 9), liên kết chuỗi giá trị (dự án 3) đã và đang tạo ra bước chuyển dịch căn cơ, chuyển từ tư duy "cho con cá" sang "trao cần câu" bền vững.

Nằm ở địa bàn đặc biệt khó khăn của Lào Cai, xã Si Ma Cai từng đối mặt với bài toán kinh tế nan giải khi sinh kế của đồng bào người H’Mông phụ thuộc hoàn toàn vào cây ngô, cây lúa.

"Mở khóa" tiềm năng bản địa

Sự ra đời của HTX Mản Thẩn đã đánh dấu bước ngoặt trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Hướng đi lựa chọn các loại cây dược liệu quý như tam thất, đương quy ban đầu gặp không ít rào cản về vốn và kỹ thuật sơ chế.

Tuy nhiên, thông qua dòng vốn hỗ trợ liên kết chuỗi giá trị và phát triển sinh kế thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia vùng đồng bào DTTS&MN (Chương trình 1719), HTX Mản Thẩn đã được tiếp cận nguồn kinh phí hỗ trợ máy móc, công nghệ chế biến sâu. Từ chỗ chỉ bán dược liệu thô, HTX đã nâng cấp dây chuyền để sản xuất các sản phẩm đạt tiêu chuẩn thương mại hóa cao như trà túi lọc tam thất, bột tam thất, trà tam thất....

Theo các thành viên HTX, nếu không có nguồn lực hỗ trợ từ chương trình mục tiêu quốc gia, một HTX ở vùng lõi nghèo như đơn vị rất khó tự lực đầu tư trang thiết bị sơ chế và bao bì sản phẩm. Việc hỗ trợ đúng khâu yếu nhất là chế biến và kết nối thị trường đã giúp giá trị nông sản tăng lên nhiều lần, tạo thu nhập ổn định cho hàng chục hộ dân tộc H’Mông tại địa phương.

Tương tự, HTX Nông nghiệp Cồ Dề Chải (Lào Cai) do các thanh niên người H’Mông thành lập cũng cho thấy hiệu quả rõ nét từ chính sách nâng cao năng lực cho khu vực KTTT.

Định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao gắn với bảo vệ tài nguyên rừng và cung cấp dịch vụ du lịch trải nghiệm thảo dược, HTX đã tận dụng các nguồn lực tập huấn, hỗ trợ trang thiết bị chế biến nông sản địa phương. Các sản phẩm sáng tạo như kẹo lạc tam thất, kẹo tam thất, dầu gió từ thảo dược… đã giúp HTX đa dạng hóa nguồn thu, biến tiềm năng bản địa thành chuỗi giá trị kinh tế xanh bền vững. Đến nay, HTX tập hợp hơn 35 thành viên với hơn 100 lao động là người đồng bào người H’mông, Phù Lá, Dao đỏ… trên địa bàn.

HTX đồng hành cùng sinh kế của người dân

Bên cạnh các dự án phát triển dược liệu hay du lịch di sản ở vùng cao miền núi phía Bắc, chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị thuộc Dự án 3 Chương trình 1719 còn chứng minh tính hiệu quả vượt trội khi đi sâu vào các mô hình chăn nuôi đại gia súc tại khu vực trung du miền núi.

Điển hình như tại Tuyên Quang, dự án chăn nuôi trâu cái, bò cái sinh sản liên kết chuỗi giá trị được triển khai đã tạo ra cú hích mạnh mẽ giúp các hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo là đồng bào DTTS&MN vươn lên làm chủ kinh tế.

Thực hiện dự án này, ngành nông nghiệp địa phương đã phối hợp chặt chẽ với HTX Nông nghiệp công nghệ cao Tiến Thành triển khai dự án hỗ trợ 80 con trâu cái sinh sản và 42 con bò cái sinh sản cho người dân ở các xã khó khăn. Tổng trị giá chương trình hỗ trợ đạt trên 8 tỷ đồng từ nguồn vốn Chương trình 1719.

Điểm mới căn cơ trong cách làm của dự án là việc gắn chặt vai trò của HTX Tiến Thành – đơn vị cung ứng con giống chất lượng, chịu trách nhiệm hướng dẫn kỹ thuật chăn nuôi bán thâm canh, chế biến phế phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn, hỗ trợ thuốc thú y phòng bệnh và cam kết bao tiêu sản phẩm.

Tại xã Hùng Lợi, nơi tiếp nhận 70 con trâu cái sinh sản cho 70 hộ DTTS&MN nghèo, việc bình xét thụ hưởng được thực hiện công khai, dân chủ tại các thôn bản theo tiêu chí ưu tiên hộ có lao động và bãi chăn thả. Dưới sự đồng hành sát sao của HTX Tiến Thành, sau hai năm chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật, đàn trâu bò hỗ trợ ban đầu đã sinh sản lứa bê, nghé con, mang lại nguồn tài sản tích lũy thực tế cho người dân. Những hộ dân tiêu biểu như gia đình anh Dương Văn Dấu ở thôn Toạt (xã Hùng Lợi) hay anh Đặng Văn Liên ở thôn Tân Minh (xã Kiến Thiết) từ chỗ bỡ ngỡ nay đã nắm chắc kỹ thuật làm chuồng trại kín gió, dự trữ rơm rạ cho mùa lạnh, tận dụng cỏ trồng để chăm sóc đàn vật nuôi sinh trưởng khỏe mạnh.

Ông Hoàng Văn Oanh, Giám đốc HTX Nông nghiệp công nghệ cao Tiến Thành chia sẻ, chăn nuôi đại gia súc theo chuỗi tuần hoàn chính là con đường sinh kế bền vững nhất cho bà con vùng cao. Khi HTX chủ động cung ứng giống tốt, tập huấn kỹ thuật và bao tiêu đầu ra, bà con không còn lo lắng về bấp bấp thị trường hay dịch bệnh. Đến nay, mô hình liên kết của HTX Tiến Thành không chỉ giúp hàng trăm hộ DTTS&MN địa phương thoát nghèo mà còn mở rộng vùng nguyên liệu ngô sinh khối, đệm lót sinh học, đóng góp tích cực vào bức tranh phát triển nông nghiệp xanh địa phương.

Để dòng vốn chính sách phát huy tối đa hiệu quả

Nhìn một cách tổng thể, thông qua vai trò tiên phong của các HTX, nguồn vốn thuộc Chương trình 1719 đã đạt được mục tiêu kép khi vừa trực tiếp nâng cao thu nhập cho các hộ nghèo DTTS&MN, vừa từng bước thay đổi tập quán canh tác nhỏ lẻ, manh mún sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai tại các HTX, nhiều nút thắt mang tính cơ chế vẫn cần được tiếp tục tháo gỡ trong giai đoạn tiếp theo. Trước hết là quy trình thủ tục giải ngân và thanh quyết toán. Nhiều HTX phản ánh quy trình xét duyệt dự án liên kết chuỗi giá trị vẫn còn phức tạp. Việc quy định đối ứng vốn hoặc khâu thẩm định năng lực HTX đôi khi kéo dài làm mất đi thời điểm vàng trong mùa vụ sản xuất.

Bên cạnh đó, ông Hoàng Văn Oanh cho biết quy mô hỗ trợ cần đủ lớn và kéo dài. Bởi phát triển sinh kế, đặc biệt là chăn nuôi đại gia súc sinh sản, trồng cây dược liệu, rừng gỗ lớn đòi hỏi chu kỳ từ 3 đến 5 năm, thậm chí 7 đến 10 năm mới cho thu hoạch và nhân đàn ổn định. Các gói hỗ trợ sinh kế ngắn hạn khó tạo ra sự thay đổi về chất nếu không có sự đồng hành dài hạn của chính quyền và doanh nghiệp, HTX liên kết.

Ngoài ra, ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên, cho rằng việc nâng cao năng lực cho đội ngũ quản lý HTX đóng vai trò then chốt. Việc hỗ trợ máy móc, con giống chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị, kỹ năng bán hàng số, truy xuất nguồn gốc cho Ban giám đốc HTX – những người trực tiếp dẫn dắt bà con nông dân vùng DTTS&MN thoát nghèo.

Đứng trước những rào cản thực tiễn đó, chủ trương tích hợp, hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một Chương trình tổng thể thống nhất cho giai đoạn 2026 – 2030 chính là "chìa khóa" mang tính đột phá để tháo gỡ triệt để các "nút thắt" thể chế. Điều này được các chuyên gia nhận định sẽ tạo ra 3 chuyển biến căn cơ giúp khu vực KTTT bứt phá.

Đầu tiên, khi tích hợp về một đầu mối quản lý, nguồn vốn hỗ trợ phát triển sản xuất và liên kết chuỗi giá trị sẽ được tập trung nguyên khối. Địa phương và HTX không còn phải quay cuồng với nhiều bộ tiêu chuẩn, quy trình thanh quyết toán phức tạp từ các tiểu dự án khác nhau. Đơn giản hóa thủ tục hành chính giúp rút ngắn thời gian xét duyệt, đảm bảo HTX giải ngân đúng "thời điểm vàng" mùa vụ sản xuất.

Bên cạnh đó, cải cách cơ chế giai đoạn 2026 – 2030 cho phép chuyển từ tư duy hỗ trợ ngắn hạn hàng năm sang các gói dự án liên kết trung hạn (từ 3 đến 5 năm). Điều này hoàn toàn thích ứng với chu kỳ sinh trưởng của cây dược liệu quý, quá trình nhân đàn của dự án chăn nuôi trâu bò cái sinh sản hay rừng gỗ lớn… HTX và người dân yên tâm đồng hành dài hạn mà không lo đứt gãy nguồn lực giữa chừng.

Cùng với đó, thay vì chia nhỏ nguồn vốn cho các gói hỗ trợ con giống hay vật tư đơn lẻ, chương trình hợp nhất sẽ ưu tiên dòng vốn "mồi" để HTX đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật kết hợp với các chương trình đào tạo chuyên sâu về năng lực quản trị, kỹ năng thương mại số và cấp mã số vùng trồng, tem truy xuất nguồn gốc.

Có thể khẳng định, bước ngoặt cải cách thể chế từ việc hợp nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia từ năm 2026 không chỉ tháo gỡ "gánh nặng" hành chính cho cơ sở mà còn tạo hành lang pháp lý thông thoáng, đưa HTX trở thành "hạt nhân" thực thụ trong chuỗi giá trị, giúp đồng bào DTTS&MN vươn lên làm giàu bền vững trên chính mảnh đất quê hương.

Tùng Lâm