Hàng trăm hecta lúa, rau màu ngập sâu trong nước, chuỗi logistics bị gián đoạn, trong khi bài toán quy hoạch hạ tầng và biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, đặt ra yêu cầu cấp thiết về năng lực chống chịu của khu vực kinh tế tập thể.

HTX lao đao vì ngập úng

Đợt mưa lớn diện rộng diễn ra từ giữa tháng 9/2026 đã giội đòn đau xuống nhiều vùng sản xuất trọng điểm tại Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình... Không chỉ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, ngay cả những HTX đã đầu tư bài bản về hạ tầng, áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại cũng rơi vào cảnh bất lực trước sức tàn phá của thiên tai.

Ghi nhận tại HTX Nông nghiệp sinh thái Nho Quan (Sơn Trang ATE), tình cảnh rau màu “biết bơi” đang khiến ban lãnh đạo HTX đứng ngồi không yên. Giám đốc HTX, anh Nguyễn Văn Đạt cho biết, toàn bộ diện tích rau màu của HTX trải dài tại Ninh Bình và Hà Nội hiện đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng, ngập úng sâu do mưa kéo dài nhiều ngày.

Đáng nói, HTX Nho Quan không hề thụ động trong khâu phòng chống. Bài học kinh nghiệm được rút ra qua nhiều năm canh tác là trước mỗi trận mưa lớn, HTX đều chủ động xả bớt, bơm rút nước tại các hồ chứa — vốn được thiết kế chiếm tới 20% diện tích của mỗi trang trại. Tuy nhiên, quy trình phòng vệ bài bản này đã bị bẻ gãy bởi yếu tố ngoại cảnh: các khu vực xung quanh vùng trồng đang bị tác động mạnh do quá trình đô thị hóa, hệ thống tiêu thoát nước chung của khu vực bị hư hỏng, quá tải.

"Trồng một cây rau vất vả, cứ chờ đợi gieo trồng cả tháng, chăm sóc, nhổ cỏ suốt ngày rồi cuối cùng tới lúc gần thu hoạch, rau lại “biết bơi”. Trên núi thì rau bơi ngược dòng chứ những diện tích ở Hà Nội hôm nay là rau biết bơi đứng, không nghiêng, không ngả", anh Đạt nói.

Đây không phải lần đầu tiên HTX này gánh chịu tổn thất. Trước đó, vào tháng 8, khu vực trồng nấm — nguồn thu quan trọng của HTX Nho Quan — cũng đã bị mưa lớn gây ngập úng “hỏi thăm”, gây thiệt hại kinh tế nặng nề.

Không riêng gì tổn thất trực tiếp trên đồng ruộng, HTX Nông sản Toàn Thương (Lạng Sơn) cũng đang lo lắng bởi mưa lớn kéo dài có thể dẫn đến tình trạng mất điện cục bộ, làm ngưng trệ toàn bộ khâu chế biến, đóng gói và vận hành giao hàng. Điều này buộc HTX phải xin lùi thời gian giao đơn hàng chậm hơn, chấp nhận rủi ro bị đứt gãy hợp đồng và suy giảm uy tín với đối tác thương mại.

Sự cố ngập úng diện rộng diễn ra trên khắp các địa bàn. Tại Thanh Oai (Hà Nội), tính đến sáng 16/9/2026, lượng mưa đo được tại trạm tự động Kim Bài đạt mức 158,1mm trong 24 giờ. Mực nước sông Đáy dâng cao lên 5,45m (tiệm cận báo động I), mực nước kênh Yên Cốc đạt 3,83m. Tình trạng này đã nhấn chìm khoảng 60ha lúa và 40ha rau màu vùng bãi. Trong đó, 10ha lúa thuộc HTX Nông nghiệp Phương Trung bị ngập sâu 2/3 chiều cao cây; 50ha lúa tại HTX Thanh Mai và HTX Kim Bài ngập nửa thân cây; còn lại 40ha rau màu thuộc HTX Kim Bài và HTX Kim An chịu hư hại nặng.

Tương tự, tại Phú Xuyên (Hà Nội), mưa lớn khiến 36ha lúa bị ngập sâu và 16,9ha rau màu bị dập nát. Tại tỉnh Hưng Yên, khoảng 18ha lúa mùa tại các vùng trũng thuộc xã Phạm Ngũ Lão (tập trung ở Đô Lương, Đào Xá, Phần Dương) bị ngập úng, cùng với 2,5ha rau màu tại thôn Bãi Sậy chìm trong biển nước.

 Bài toán hạ tầng

Trước thực trạng này, sự vào cuộc sát sao của chính quyền địa phương cùng nỗ lực tự thân của các HTX đang là chìa khóa then chốt để giảm thiểu rủi ro. Các kịch bản ứng phó khẩn cấp đã được kích hoạt đồng loạt ở nhiều khu vực.

Tại các HTX Thanh Mai, HTX Kim Bài, HTX Kim An, mưa lớn khiến khu vực cầu Đổ (kênh Yên Cốc) – điểm xung yếu có dấu hiệu sạt lở. Để giải cứu diện tích cây trồng, các HTX đang phối hợp với địa phương để nắm bắt kịp thời tình hình. Cùng với đó, Đội Thủy nông Cao Xá đã vận hành tối đa 13 máy bơm tại Trạm bơm tiêu Phương Trung từ chiều 15/9, kết hợp với 5 máy bơm tại Trạm Cự Thần 1 để rút nước cưỡng bức.

Tuy nhiên, việc căng sức ứng phó cơ học chỉ là giải pháp tình thế. Nhìn nhận từ góc độ chuyên gia kinh tế nông nghiệp, sự cố của HTX Nho Quan hay các vùng sản xuất tại Hà Nội… đã phơi bày điểm nghẽn lớn trong quy hoạch hạ tầng nông nghiệp hiện nay đó là tính thiếu đồng bộ giữa phát triển đô thị, công nghiệp và hạ tầng thoát lũ nông thôn.

Đánh giá về thực trạng này, GS.TS Trần Đức Viên, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) nhấn mạnh rằng, hiện tượng tốc độ đô thị hóa nhanh làm lấp các kênh tiêu tự nhiên, hoặc quá trình thi công hạ tầng giao thông, đô thị làm đứt gãy hệ thống thoát nước chung của khu vực đang đẩy toàn bộ rủi ro thiên tai về phía người sản xuất nông nghiệp.

Nếu quy hoạch đô thị không tích hợp quy hoạch thoát nước nông nghiệp vùng phụ cận, thì dù các HTX có chủ động dành 20-30% quỹ đất làm ao điều hòa như HTX Nho Quan, họ vẫn sẽ trở thành "lòng chảo" chứa nước bất đắc dĩ khi mưa bão xảy ra.

Để nâng cao khả năng chống chịu cho khu vực kinh tế tập thể, các chuyên gia khuyến nghị các địa phương cần khẩn trương rà soát, tích hợp đồng bộ quy hoạch thủy lợi vùng với quy hoạch phát triển đô thị. Trong đó, bắt buộc các dự án xây dựng mới phải hoàn trả hoặc nâng cấp hạ tầng tiêu thoát nước cho vùng sản xuất xung quanh.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ vốn ưu đãi để các HTX đầu tư kiên cố hóa hệ thống kênh mương nội đồng, lắp đặt trạm bơm điện công suất lớn riêng biệt và nâng cấp nhà màng, nhà lưới kiên cố đối với diện tích chuyên canh rau màu giá trị cao.

Về phía HTX, việc chuyển đổi sang mô hình chế biến sâu, sấy khô, đóng hộp thay vì bán thô toàn bộ sản phẩm tươi sẽ giúp giảm đáng kể áp lực tiêu thụ tức thì khi gặp thiên tai, kết hợp với việc tham gia các gói bảo hiểm nông nghiệp để phân tán rủi ro tài chính.

Ứng phó với biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện của riêng một HTX. Thay vào đó, sự kết nối đồng bộ từ chính quyền địa phương, hạ tầng quy hoạch chuẩn xác và năng lực tự chủ của HTX mới chính là chiếc phao cứu sinh vững chắc nhất giúp nông sản Việt vượt qua mùa mưa lũ.

Huyền Trang