Trong khu vực kinh tế tập thể hiện nay, rất nhiều HTX đã áp dụng quy trình sản xuất tuần hoàn và thu được những kết quả không hề nhỏ.

Giá trị bị rò rỉ

Như HTX Thanh Bình (Đồng Nai) sản xuất sợi và phân bón từ thân chuối để nâng giá trị kinh tế và mở rộng thị trường.

Còn tại HTX Sông Giá (Hải Phòng), các thành viên đã biến phụ phẩm thành phân hữu cơ. Điều này không chỉ giúp HTX Sông Giá cắt giảm khoảng 30% chi phí phân bón hóa học cho các hộ thành viên mà còn góp phần cải tạo nguồn đất đang dần bạc màu.

Theo số liệu từ Cục Thống kê, mỗi năm ngành nông nghiệp Việt Nam thải ra khoảng 156 triệu tấn phụ phẩm. Tuy nhiên, tỷ lệ được thu hồi và chế biến sâu tại khu vực HTX mới chỉ đạt khoảng 30%.

Theo các chuyên gia, nếu tận dụng được phế phụ phẩm bằng cách áp dụng quy trình sản xuất tuần hoàn có thể giúp các HTX nâng cao giá trị gia tăng gấp nhiều lần, giúp giảm chi phí và tạo ra những sản phẩm có dấu xanh – thứ mà thị trường đang có nhu cầu lớn.

Vậy nhưng trong thực tế hiện nay, có những HTX sản xuất tuần hoàn nhưng còn tự phát. Các thành viên thường thấy phụ phẩm thì muốn tận dụng, thấy chất thải thì muốn tái chế vì mục tiêu chính là tiết kiệm chi phí.

Điều này được đánh giá là đúng, nhưng nếu thiếu sự kết nối với tiêu chuẩn quản trị, đề cao giá trị cộng đồng thì các mô hình này của HTX tuy sản xuất là nông sản đẹp về mẫu mã nhưng không ghi nhật ký sản xuất, không lắp đồng hồ cảm biến đo nhiệt độ, độ ẩm.

TS Tô Xuân Phúc, Tạp chí Forest Trends, cho biết theo cách này, thực chất mô hình sản xuất của HTX đã theo hướng xanh, tuần hoàn nhưng rất khó có thể chứng minh để làm thương mại.

Trong khi để tiêu thụ, nhất là xuất khẩu sang các thị trường đòi hỏi chất lượng cao, HTX nếu muốn chứng minh được sản phẩm, quy trình sản xuất của mình đã “sạch, xanh” hoặc theo bất kỳ một chứng nhận nào thì đều cần phải có bằng chứng, con số chứng minh cụ thể.

Khơi thông giá trị cho HTX

Ông Nguyễn Vũ Trường, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Kinh Dớn (Cà Mau), cho biết muốn chứng minh được lúa gạo mình làm ra sản xuất theo quy trình giảm phát thải thì phải chứng minh được giảm bao nhiêu, so với thời điểm nào, đơn vị nào chứng nhận.

“Chỉ có bằng chứng rõ ràng mới tạo được niềm tin cho đối tác và khẳng định được giá trị của nông sản-hàng hoá trên thị trường”, Giám đốc HTX Kinh Dớn cho biết và chỉ ra rằng nếu áp dụng quy trình canh tác lúa giảm phát thải như tưới khô xen kẽ), mỗi héc-ta lúa của thành viên có thể giảm khoảng 3 - 5 tấn CO2/ năm. Trong khi giá tín chỉ carbon trên thị trường quốc tế hiện nay dao động khoảng 5 - 10 USD/tín chỉ (1 tín chỉ = 1 tấn CO2). Từ đây, HTX có thêm chi phí để tái sản xuất và nâng cao thu nhập cho thành viên và cũng tăng được giá bán gạo.

Từ thực tiễn sản xuất, các chuyên gia cho rằng để đong đo được những điều mình làm, từ đó đổi ra được tiền, việc áp dụng quy trình ESG là rất cần thiết trong điều kiện hiện nay. Quy trình này không giúp các đơn vị áp dụng “xanh” hơn ngay lập tức, nhưng giúp chứng minh quá trình đang xanh lên một cách cụ thể.

Và hiện nay, các sàn giao dịch tín chỉ carbon trên thế giới đều đòi hỏi quy trình đo đạc - báo cáo - thẩm định cực kỳ khắt khe. Và ngay các HTX tham gia đề án 1 triệu héc ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp cũng phải tuân thủ rất nhiều điều kiện như ghi chép nhật ký sản xuất, minh bạch hóa việc sử dụng phân bón và nước… thì mới được cấp chứng chỉ.

Là một đơn vị xuất khẩu, ông Lý Minh Hùng, Giám đốc HTX Thanh Bình, cho biết trên thị trường hiện nay các khách hàng không hỏi về việc sản phẩm này của HTX có tái chế không, có sản xuất theo quy trình tuần hoàn hay không mà họ quan tâm đến những giá trị mà HTX mang lại cho người lao động (sức khoẻ, an toàn lao động,...) thông qua cách quản trị như đề cao giá trị cộng đồng, lợi ích thành viên hay minh bạch sổ sách kế toán, số hoá dữ liệu thành viên...

Nếu không chứng minh được những điều này, HTX rất dễ đánh mất niềm tin đối với khách hàng, từ đó đánh mất cơ hội về tài chính.

Bởi ngày nay, các tổ chức tín dụng-các quỹ đầu tư, dự án quốc tế rất quan tâm đến các mô hình tác động tích cực đến môi trường, xã hội thông qua cách quản trị nhân văn. Đặc biệt, những HTX có ý tưởng và kế hoạch xanh, xây dựng được lộ trình triển khai cụ thể sẽ nhanh chóng đón được sóng đầu tư từ những tổ chức này.

Theo các chuyên gia, kinh tế tuần hoàn là phần xây dựng giá trị. Còn ESG là phần đo đếm, quản trị và chứng minh giá trị đó. Nếu thiếu ESG, câu chuyện sản xuất bền vững theo hướng tuần hoàn của HTX sẽ khó chứng minh cho nhà đầu tư, khách hàng, ngân hàng và thị trường để thuyết phục họ mua sản phẩm, tiếp tục đầu tư hay nhìn nhận tốt về mô hình của mình.

 Lúc này, mô hình sản xuất của HTX tuy có  bền vững nhưng không xác định được giá, không chứng minh được mức độ vệ sinh an toàn thực phẩm, và không biết số tiền thu về được bao nhiêu.

Thực tế cho thấy, những HTX tích hợp sớm ESG như HTX công bằng Thuận An (Lâm Đồng), HTX chè Hảo Đạt... đã gặt hái quả ngọt. Họ không chỉ bán sản phẩm, mà bán cả câu chuyện về sự minh bạch, về trách nhiệm với cộng đồng và xã hội từ đó thuyết phục được khách hàng.

Do đó, các HTX cần thay đổi tư duy. Thay vì chuyển đổi sản xuất xanh, tuần hoàn theo phong trào, HTX hãy áp dụng quy trình này một cách rõ ràng, có hệ thống, quy trình. Chỉ khi đó, khu vực kinh tế tập thể, với nòng cốt là các HTX mới thu được hiệu quả từ quá trình chuyển đổi xanh và thực sự trở thành động lực quan trọng cho mục tiêu đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050.

Huyền Trang