Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và biến động giá nông sản toàn cầu, việc duy trì mô hình sản xuất nông nghiệp truyền thống tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đang bộc lộ nhiều hạn chế. Địa hình chia cắt, đồi dốc cao cùng hạ tầng giao thông kết nối chưa đồng bộ từng là rào cản lớn đối với việc tiêu thụ nông sản thô.

Hệ sinh thái đa giá trị

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn và tích hợp đa giá trị, chính những điểm yếu về địa hình và sự nguyên sơ về tự nhiên lại trở thành tài nguyên vô giá để phát triển du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái trải nghiệm.

Tại tỉnh Quảng Ninh, HTX Hoa Bình Liêu trên đỉnh Cao Sơn là một điểm sáng tiêu biểu cho tư duy "biến đất dốc thành không gian trải nghiệm". Tận dụng lợi thế độ cao trên 900m so với mực nước biển, HTX đã quy hoạch 1,5 ha đồi dốc hoang sơ thành một hệ sinh thái du lịch bài bản. Nơi đây hội tụ hơn 20.000 khóm hoa thảm, hàng trăm gốc hồng cổ ngoại nhập, khu nhà lưới trồng lan vũ nữ ứng dụng công nghệ cao và hồ cá Koi sinh thái.

Không dừng lại ở việc kinh doanh cảnh quan, HTX Hoa Bình Liêu đã thiết kế chuỗi dịch vụ trải nghiệm đa chiều từ tắm lá thuốc dân tộc, thưởng thức ẩm thực bản địa, tham gia thu hoạch nông sản sạch đến các hoạt động cắm trại, đốt lửa trại bập bùng dưới trời sao và tổ chức team building.

Trong các đợt cao điểm, mô hình này thu hút hàng nghìn lượt du khách tham quan và săn mây mỗi ngày, tạo nguồn thu nhập dịch vụ ổn định cho các thành viên HTX.

Tương tự, mô hình trồng cà phê đa tầng của HTX Aratay Coffee tại vùng cao Sơn La lại chứng minh tính hiệu quả của việc kết hợp nông nghiệp sinh thái với bảo tồn bản sắc văn hóa.

Bằng việc canh tác cà phê xen mắc ca, cây ăn quả và cây dược liệu dưới tán rừng, HTX không chỉ giải quyết triệt để bài toán chống xói mòn đất dốc, nâng cao năng suất hạt cà phê mà còn kiến tạo nên cảnh quan sinh thái độc đáo phục vụ du lịch.

Bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Aratay Coffee chia sẻ rằng du khách đến đây không chỉ để thưởng thức sản phẩm cà phê sạch đạt chứng nhận OCOP 4 sao, mà còn được trực tiếp trải nghiệm quy trình thu hái, chế biến, nghe đồng bào kể chuyện bản làng và hòa mình vào đời sống sinh hoạt cộng đồng. Sự tích hợp này đã giúp thu nhập của nhiều hộ gia đình thành viên tăng vọt lên mức 200 đến 250 triệu đồng mỗi năm. Nông sản không còn bán ở dạng thô mà được tiêu thụ tại chỗ với giá trị gia tăng cao thông qua các chuỗi dịch vụ du lịch.

HTX làm nòng cốt

Một trong những nút thắt lớn nhất của du lịch nông nghiệp vùng cao trước đây là tính phát triển tự phát, thiếu liên kết và chưa chuẩn hóa được chất lượng dịch vụ. Sự xuất hiện của các HTX với vai trò tổ chức lại sản xuất, điều tiết lợi ích cộng đồng và làm đầu mối kết nối thị trường đã giúp mô hình du lịch nông nghiệp vận hành chuyên nghiệp và bền vững hơn.

Lấy bản sắc văn hóa người Cơ Tu làm nền tảng cốt lõi, HTX Nông nghiệp sinh thái & Du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí (TP. Đà Nẵng) được thành lập với sự tham gia đăng ký của hơn 90 thành viên. HTX xác định mục tiêu xuyên suốt là nâng cao đời sống người dân gắn liền với bảo tồn di sản văn hóa Cơ Tu và bảo vệ hệ sinh thái rừng.

Chính vì vậy, các thành viên đã chủ động xây dựng chương trình du lịch trải nghiệm học đường mang tên "Học cùng mẹ thiên nhiên", thiết kế riêng cho các lứa tuổi từ mầm non đến đại học. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ với các trường học và doanh nghiệp lữ hành, các tour du lịch học tập cộng đồng không chỉ giúp du khách trẻ tuổi trải nghiệm thực tế về phân loại rác thải, trồng rừng, chăm sóc môi trường sinh thái mà còn trực tiếp thẩm thấu giá trị văn hóa dân tộc.

Bên cạnh đó, HTX từng bước phát triển sản xuất nông nghiệp đặc sản, tổ chức mô hình chợ phiên Cơ Tu để kết nối cung cầu hàng hóa nông lâm thủy sản, đồng thời phát huy kỹ năng đi rừng của đồng bào để cung ứng dịch vụ bảo vệ và chăm sóc rừng.

Tại tỉnh Quảng Trị, HTX Nông sản Khe Sanh lại chọn chiến lược phát triển du lịch trải nghiệm dựa trên thương hiệu nông sản chủ lực. Đơn vị này đã quy hoạch vùng trồng 100 ha cà phê Arabica giống THA1 với 8 tổ nhóm hộ dân liên kết. Đáng chú ý, trong đó có 1 tổ nhóm gồm 46 hộ nghèo là đồng bào DTTS.

Để nâng cao hiệu quả, HTX Khe Sanh không chỉ dừng lại ở việc sản xuất cà phê đạt chuẩn OCOP 4 sao mà còn xây dựng cửa hàng chế biến chuyên sâu, kết hợp xây dựng các trang trại để du khách tham quan, lưu trú và trải nghiệm quy trình chế biến cà phê chất lượng cao. Việc phát triển du lịch nông nghiệp gắn với sản phẩm OCOP là chìa khóa giải quyết việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho lực lượng lao động trẻ nông thôn, đặc biệt là các hộ nghèo. Chính vì thế, HTX đang tiếp tục đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ nhằm khai thác triệt để thế mạnh địa phương, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn.

Cần thể chế hóa và quy hoạch hạ tầng

Đánh giá về xu hướng phát triển du lịch nông nghiệp gắn với kinh tế tập thể tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, PGS. TS. Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển nông thôn Việt Nam, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS) nhận định rằng du lịch nông nghiệp, nông thôn không đơn thuần là một ngành kinh tế dịch vụ bổ trợ, mà đang trở thành giải pháp quan trọng để khơi dậy giá trị nội sinh về văn hóa, sinh thái và nông sản bản địa. Việc phát triển mô hình này thông qua vai trò nòng cốt của các HTX giúp nâng cao năng lực tự chủ cho người dân, đặc biệt là đồng bào DTTS, tránh tình trạng bị thương mại hóa thô bạo hoặc chảy máu tài nguyên văn hóa.

Tuy nhiên, vấn đề chính sách đất đai và hạ tầng phụ trợ phục vụ cho phát triển du lịch nông nghiệp vẫn còn nút thắt. Thực tế tại HTX Nho Evergreen (Khánh Hoà) là một ví dụ điển hình. Mặc dù đã đầu tư khoảng 2,5 đến 3 tỷ đồng cho hệ thống máy móc, thiết bị, nhưng nguồn vốn tự có của HTX vẫn quá hạn chế để trang bị bổ sung máy móc sơ chế, chế biến sâu, kho bảo quản hay hệ thống điện mặt trời.

Đặc biệt, khi hướng tới phát triển du lịch nông nghiệp, sinh thái và trải nghiệm dựa trên vùng trồng nho cùng hệ thống sản phẩm OCOP sẵn có, HTX Nho Evergreen tiếp tục vướng phải nút thắt về nguồn lực tài chính. Để tạo thành sản phẩm du lịch hoàn chỉnh, HTX cần dòng vốn lớn để xây dựng khu đón khách, chỉnh trang cảnh quan, khu trải nghiệm, gian hàng giới thiệu sản phẩm và các công trình phụ trợ. Trong khi đó, nguồn lực hiện tại của HTX phải căng ra ưu tiên cho sản xuất và kinh doanh cốt lõi. Song song với đó là rào cản về cơ chế đất đai khi xây dựng các công trình dịch vụ phụ trợ trên đất nông nghiệp, cùng sự hạn chế về kinh nghiệm xây dựng sản phẩm du lịch và kết nối với các doanh nghiệp lữ hành chuyên nghiệp.

PGS. TS. Đào Thế Anh, cho biết để giải quyết vấn đề này, các HTX cần tận dụng tất cả các nguồn tài chính, chính sách hỗ trợ từ trung ương đến địa phương. HTX cần Chủ động phối hợp với UBND cấp xã và Phòng Kinh tế/Phòng Văn hóa để đưa mô hình của HTX vào quy hoạch/đề án phát triển du lịch nông thôn của địa phương, từ đó nằm trong danh mục được Nhà nước phân bổ kinh phí hỗ trợ hạ tầng phụ trợ, biển chỉ dẫn, không gian trưng bày sản phẩm OCOP và nhà đón khách.

Căn cứ theo Luật HTX, HTX nông nghiệp làm du lịch sinh thái có quyền kiến nghị chính quyền địa phương ưu tiên bố trí quỹ đất, áp dụng mức giá thuê đất và thời gian thuê ưu đãi nhất.

Còn TS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng HTX cần chủ động làm việc với cơ quan chức năng địa phương để áp dụng các cơ chế linh hoạt, xin phép xây dựng các công trình phục vụ trực tiếp sản xuất kết hợp trải nghiệm (như nhà sơ chế, khu trưng bày, điểm dừng chân sinh thái) đúng quy định pháp luật đất đai đa mục đích, tránh tình trạng xây dựng tự phát dễ gặp rủi ro pháp lý.

Tùng Lâm