Việc hình thành vùng nguyên liệu gắn với hợp tác xã, doanh nghiệp và chuỗi liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn góp phần thay đổi nếp nghĩ, cách làm của người dân.

Từ vườn cây nhỏ lẻ đến thu nhập cả trăm triệu đồng

Tại xã biên giới Quảng Trực, cây mắc ca đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Nhờ điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp, cây sinh trưởng tốt và bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng 5 – 6 năm, tạo nguồn thu giúp người dân cải thiện đời sống.

Gia đình chị Thị Bi Ôn, dân tộc M’nông, ở bon Bu Prăng 2 là một trong những hộ chuyển đổi sang trồng mắc ca sau thời gian canh tác cà phê, điều kém hiệu quả. Trước đây, do sử dụng giống cũ, chăm sóc chưa đúng kỹ thuật, năng suất vườn cây thấp, khiến kinh tế gia đình bấp bênh.

Năm 2021, chị Ôn trồng thử nghiệm 100 cây mắc ca. Nhận thấy cây phù hợp với điều kiện đất đai, mang lại hiệu quả kinh tế, gia đình chị từng bước mở rộng diện tích, đến nay có 2 ha mắc ca, trong đó diện tích đã bước vào giai đoạn kinh doanh. Vụ thu hoạch đầu năm 2026, gia đình thu được hơn 2 tấn hạt mắc ca.

Theo chị Ôn, để cây mắc ca phát triển ổn định, người trồng phải chủ động học hỏi kỹ thuật, theo dõi sâu bệnh và chăm sóc vườn cây đúng quy trình. Bên cạnh đó, chị tận dụng diện tích mắc ca trồng thưa để trồng xen một số giống cà phê mới, vừa khai thác hiệu quả đất đai, vừa đa dạng hóa nguồn thu.

Gia đình bà Thị Nớ, ở bon Bu P’răng 1, cũng là một trong những hộ trồng mắc ca sớm tại địa phương. Năm 2012, bà được bộ đội biên phòng và chính quyền địa phương hỗ trợ cây giống, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc. Đến nay, gia đình đã phát triển gần 4 ha mắc ca trồng xen.

“Mắc ca dễ hơn trồng cà phê nhiều, mỗi năm, gia đình tôi thu về hàng trăm triệu đồng từ mắc ca, có của ăn của để, cho các con học hành”, bà Nớ chia sẻ.

Theo UBND xã Quảng Trực, tổng diện tích gieo trồng trên địa bàn trong 9 tháng năm 2026 ước đạt gần 8.000 ha, trong đó mắc ca chiếm hơn 1.350 ha. Nhiều diện tích đất sản xuất kém hiệu quả đã được chuyển sang trồng mắc ca hoặc trồng xen trong vườn cà phê, góp phần nâng cao giá trị sử dụng đất. Cùng với gần 2.740 ha cà phê, mắc ca đang trở thành nguồn sinh kế quan trọng, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số.

HTX kết nối sản xuất, hình thành chuỗi giá trị

Từ hiệu quả của các mô hình hộ gia đình, yêu cầu đặt ra là tổ chức lại sản xuất, từng bước khắc phục tình trạng manh mún, phân tán, đồng thời gắn vùng nguyên liệu với chế biến và tiêu thụ. Đây là hướng đi quan trọng để cây mắc ca không chỉ mang lại thu nhập cho từng hộ mà còn phát triển thành ngành hàng có giá trị kinh tế cao.

   Ở Quảng Trực, người dân đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị mắc ca. Hiện địa phương có 3 hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực trồng, chế biến và tiêu thụ mắc ca. Nhiều diện tích được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP; một số sản phẩm chế biến từ mắc ca đã được công nhận OCOP.

Tiêu biểu là HTX Nông nghiệp xanh Quảng Trực với sản phẩm “Hạt mắc ca Mơ Nông” đạt chứng nhận OCOP 4 sao.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc HTX, cho biết đơn vị hiện có 35 thành viên chính thức và 105 thành viên liên kết. Từ năm 2022, HTX phối hợp với 42 hộ dân tổ chức sản xuất mắc ca theo tiêu chuẩn VietGAP trên diện tích khoảng 70 ha.

Mỗi năm, vùng liên kết cung ứng khoảng 200 – 250 tấn hạt mắc ca thô. Trong đó, HTX thu mua khoảng 100 tấn quả tươi để sơ chế, chế biến thành 25 – 35 tấn hạt mắc ca thành phẩm; phần còn lại được tiêu thụ theo các hình thức phù hợp với nhu cầu thị trường.

Thông qua liên kết, người dân có thêm điều kiện tiếp cận quy trình sản xuất đồng bộ, nâng cao chất lượng nguyên liệu và gắn hoạt động canh tác với nhu cầu tiêu thụ. HTX cũng trở thành đầu mối tập hợp sản lượng, tổ chức thu mua, chế biến, từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm địa phương.

Quan trọng hơn, khi tham gia chuỗi liên kết, người dân không chỉ quan tâm đến năng suất của từng vụ thu hoạch mà còn phải chú trọng chất lượng, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường. 

Tuy nhiên, việc phát triển chuỗi giá trị mắc ca tại Lâm Đồng vẫn còn những hạn chế bởi phần lớn diện tích được trồng xen, quy mô nhỏ và phân tán, gây khó khăn cho việc áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật. Hoạt động chế biến còn hạn chế, giá trị gia tăng chưa cao.

Ông Võ Duẩn, Giám đốc Công ty TNHH MTV Him Lam mắc ca, cho rằng dù Lâm Đồng có diện tích mắc ca lớn nhất cả nước, song sản xuất vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu đồng đều, chưa tạo được nguồn cung ổn định để doanh nghiệp tổ chức thu mua và chế biến quy mô công nghiệp.

Theo ông Duẩn, địa phương cần phát triển ngành hàng theo hướng khép kín, từ sản xuất giống, xây dựng vùng nguyên liệu đến chế biến sâu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Việc tăng cường liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp sẽ giúp hình thành vùng nguyên liệu tập trung, tạo điều kiện đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Xây dựng vùng nguyên liệu, nâng tầm ngành mắc ca

Thực tế tại Quảng Trực cho thấy, để cây mắc ca phát huy hiệu quả lâu dài, việc mở rộng diện tích cần đi đôi với tổ chức lại sản xuất. Thay vì phát triển tự phát theo từng hộ, các địa phương cần xác định vùng trồng phù hợp với điều kiện sinh thái, khuyến khích người dân tham gia HTX và xây dựng chuỗi liên kết với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ.

Đây cũng là hướng đi được ngành nông nghiệp Lâm Đồng chú trọng thông qua rà soát, quy hoạch vùng trồng; chuyển giao kỹ thuật; khuyến khích áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và nông nghiệp hữu cơ, mở rộng thị trường.

Một dấu mốc đáng chú ý là tháng 2/2026, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu số 596110 cho nhãn hiệu chứng nhận “Mắc ca Lâm Đồng”. Đây là cơ sở để địa phương tăng cường quản lý chất lượng, quảng bá sản phẩm và nâng cao nhận diện ngành hàng.

Ông Hà Ngọc Chiến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, cho biết việc phát triển mắc ca trên địa bàn có nhiều thuận lợi nhờ được định hướng, quy hoạch ngay từ giai đoạn đầu phát triển. Cây mắc ca được đánh giá có tiềm năng kinh tế cao nhờ phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của vùng cao nguyên.

Thời gian qua, nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số đã chủ động học hỏi, ứng dụng giống cây trồng và kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất. Không chỉ cải thiện sinh kế, người dân còn từng bước tham gia các HTX nông nghiệp và chuỗi liên kết tại địa phương, liên xã, góp phần hình thành vùng sản xuất hàng hóa có chất lượng.

HTX tiếp sức sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng

HTX nâng giá trị cà phê Lâm Đồng bằng bảo hộ tài sản trí tuệ

Lâm Đồng có điều kiện thuận lợi để phát triển mắc ca nhờ khí hậu mát mẻ, độ cao khoảng 800 – 1.000 m và đất bazan giàu dinh dưỡng. Toàn tỉnh hiện có gần 16.000 ha mắc ca, trong đó khoảng 6.600 ha đã bước vào giai đoạn kinh doanh. Năm 2025, sản lượng đạt hơn 13.700 tấn, tăng gần 50% so với năm 2024.

Theo định hướng, đến năm 2030, Lâm Đồng phấn đấu nâng diện tích mắc ca lên khoảng 37.000 ha, sản lượng khoảng 48.000 tấn; trong đó, hơn 90% sản lượng được sơ chế hoặc chế biến. Tầm nhìn đến năm 2050, diện tích mắc ca dự kiến đạt khoảng 50.000 ha, sản lượng khoảng 90.000 tấn, từng bước hình thành ngành hàng quy mô lớn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh mở rộng diện tích ở những vùng có điều kiện phù hợp, địa phương cần chú trọng chất lượng vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực của HTX và thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu. Các chính sách hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường cũng cần hướng đến việc giúp người dân tham gia chuỗi giá trị một cách thực chất.

Khi vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, HTX làm tốt vai trò kết nối và doanh nghiệp tham gia sâu vào chế biến, tiêu thụ, người dân sẽ có thêm động lực đầu tư sản xuất theo tiêu chuẩn, nâng cao chất lượng và tính toán hiệu quả kinh tế dài hạn.

Hồng Hương