Theo Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, hiện cả nước có trên 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó có khoảng gần 2.000 làng nghề truyền thống, với 115 nghề truyền thống đã được công nhận, thu hút khoảng 11 triệu lao động tham gia.

Các sản phẩm làng nghề của cả nước đã xuất khẩu (XK) sang khoảng 160 quốc gia, vùng lãnh thổ, kim ngạch đạt 1,7 tỷ USD/năm.

Quy mô sản xuất hạn chế

Đưa ra thực tế từ Làng nghề gỗ Đồng Kỵ (Bắc Ninh), ông Vũ Văn Quý, Giám đốc công ty TNHH Đồ gỗ mỹ nghệ Hưng Long, cho hay Làng nghề có trên 16.000 dân, trong đó có khoảng trên 200 doanh nghiệp (DN) và hàng nghìn xưởng sản xuất hộ gia đình.

Song, hiện nay do thị trường XK đang đóng băng, số lượng sản phẩm gỗ XK chỉ còn một phần nhỏ so với trước đây, các DN tại làng nghề gỗ rơi vào tình trạng khó khăn, một phần đóng cửa, một phần đi vào phục vụ khách nội địa, một phần tìm tòi các mẫu mới để phục vụ nhu cầu dân dụng theo xu thế thị trường...

Đối với rất nhiều làng nghề khác hiện đã không còn bảo lưu được tính kế thừa. Chưa kể, hạn chế của các làng nghề hiện nay là mẫu mã sản phẩm còn ít, chưa có sự sáng tạo phá cách trong các thiết kế mẫu sản phẩm, do đó không hoặc chưa thu hút được nhiều sự chú ý của người tiêu dùng.

Ngoài ra, dù Việt Nam có khá nhiều làng nghề nhưng lại phân bổ không đồng đều. Số lượng làng nghề miền Bắc phát triển hơn, chiếm gần 70% số lượng các làng nghề trong cả nước.

Nguyên, vật liệu cho các làng nghề chủ yếu được khai thác ở các địa phương trong nước, hầu hết các nguồn nguyên liệu vẫn lấy trực tiếp từ tự nhiên và đang có dấu hiệu bị cạn kiệt.

Có thể kể đến Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc (Hà Đông), hiện nay đã không còn diện tích đất hay quỹ đất để trồng dâu - nguyên liệu chủ yếu để nuôi tằm kén lấy tơ dệt lụa.

Các hộ gia đình tại Vạn Phúc muốn có tơ sợi để dệt lụa phải vào Bảo Lộc (Lâm Đồng) để mua vì trong đó mới có đủ điều kiện để trồng dâu nuôi tằm, làm tăng chi phí cho sản phẩm. Do đó, chủ động được nguồn nguyên liệu là yếu tố quyết định đến giá thành sản phẩm.

Hay như làng mây tre đan Phú Vinh - Phú Túc, nón làng Chuông... cũng phải thu mua nguyên liệu về để sản xuất.

Bên cạnh đó, phần lớn công nghệ và kỹ thuật áp dụng cho sản xuất trong các làng nghề nông thôn còn lạc hậu, tính cổ truyền vẫn chưa được chọn lọc, do đó chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường và giảm sức cạnh tranh.

Phát triển thương hiệu

Theo Ts. Dương Đình Giám, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược, Chính sách công nghiệp, hiện nay hầu hết các hộ sản xuất, DN sản xuất các sản phẩm làng nghề có quy mô nhỏ đều chưa đăng ký thương hiệu.

Thực tế, có nhiều hình thức đăng ký thương hiệu, ví dụ như HTX ở làng nghề dùng thương hiệu của làng nghề hoặc HTX đăng ký thương hiệu giúp cả làng nghề như HTX Lụa Vạn Phúc đã đăng ký. Mỗi làng một sản phẩm là mô hình thành công ở nhiều quốc gia châu Á. Chứng nhận xuất xứ hàng hóa theo tiêu chuẩn quốc tế cũng là cách quảng bá thương hiệu, ví dụ như nước mắm Phú Quốc.

Tuy nhiên, việc đăng ký thương hiệu cần có sự hỗ trợ của Nhà nước, các làng nghề phải liên kết cùng đăng ký thương hiệu theo nhóm sản phẩm, tự kiểm soát chất lượng.

Để khuếch trương thương hiệu cần xây dựng các kênh thông tin như các cattaloge, sách in, băng đĩa, đặc biệt là cần xây dựng một cơ sở dữ liệu riêng về các sản phẩm tiêu biểu của các địa phương trên toàn quốc. Bên cạnh đó, các trang web của bộ, ngành, địa phương cần mở chuyên mục giới thiệu sản phẩm thương hiệu, nhu cầu đầu tư thương mại theo “Chương trình phát triển sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu” quy dịnh tại Quyết định 136/2007/QĐ-TTg. Các cơ sở sản xuất chủ động cung cấp thông tin và chịu trách nhiệm về thông tin giới thiệu trên các website.

Việc xúc tiến thương mại cần áp dụng nhiều kênh, không nhất thiết các cơ sở phải có gian hàng riêng nhưng cần được hỗ trợ chi phí gửi sản phẩm, gửi các tài liệu như bản in, băng đĩa hình… giới thiệu ở các hội chợ quốc tế. Xây dựng thương hiệu là một quá trình bền bỉ, liên tục cùng với việc duy trì chất lượng sản phẩm, bổ sung mẫu mã sản phẩm, thông qua nhiều kênh thông tin.

Mặt khác, các DN XK, các tổ chức xúc tiến thương mại cần nắm bắt và phổ biến nhu cầu thị trường nước ngoài (theo từng khu vực địa lý, thậm chí theo mùa…), chuyển các đơn hàng của thị trường quốc tế đến những cơ sở sản xuất, DN làng nghề. Mỗi địa phương, thành phố lớn, làng nghề cần có một gian hàng trưng bày sản phẩm, ghi rõ xuất xứ định kỳ tổ chức, giới thiệu sản phẩm, nghệ nhân.

Trước đó, tại Diễn đàn “DN, doanh nhân hiến kế hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển kinh tế làng nghề”, nhiều đại biểu cũng đề xuất việc đẩy nhanh tiến độ quy hoạch, xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề, tạo mặt bằng sản xuất, kinh doanh ổn định cho DN. Đồng thời, trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu hiện nay, việc xây dựng một thương hiệu mạnh cho DN cũng chính là nền tảng vững bền cho các DN vươn lên khẳng định vị thế trên thương trường.

Vân Linh