Ông Hồ Quang Cua, chuyên gia về gạo hàng đầu nước ta, cùng đội ngũ của mình đã đi thử nghiệm các loại gạo được dán mác gạo Thái tràn lan trên thị trường và phát hiện thấy khá nhiều là gạo ST do chính ông lai giống và trồng.

Theo ông Cua, xây dựng giá trị cho thương hiệu gạo Việt, xét cả góc độ xuất khẩu và tiêu thụ nội địa, Việt Nam đều thua. Nhiều mặt hàng gạo xuất khẩu chỉ mang tên gọi chung vô cảm là gạo 5%, 25% tấm hoặc phải “mặc áo” các loại gạo nước ngoài. Việc gạo Việt không có thương hiệu là rào cản lớn nhất cho việc tái chiếm thị phần gạo toàn cầu.

Thua vì giấy phép!

Một trường hợp điển hình cho thấy rõ sự bất hợp lý trong chính sách đối với gạo Việt chính là tình trạng của công ty CP thương mại & sản xuất Viễn Phú, với thương hiệu gạo đặc sản Hoa Sữa. Song, không thể chủ động tiếp cận thị trường mà phải ủy thác qua các công ty lớn đủ điều kiện xuất khẩu gạo.

Câu chuyện “giấy phép” trong Nghị định 109/2010 với những quy định về điều kiện trở thành một doanh nghiệp (DN) xuất khẩu gạo đang là bài toán đau đầu với công ty Viễn Phú trong khi đây là một trong những DN nội địa hiếm hoi xây dựng được thương hiệu gạo hữu cơ Hoa Sữa.

Gạo Cỏ May hiện không thể xuất trực tiếp ra Singapore. Mặc dù thương hiệu gạo này khá được ưa chuộng tại đảo quốc sư tử, song vẫn phải nhờ một DN khác xuất uỷ thác.

Những trường hợp này đã được giới DN và các chuyên gia đưa ra mổ xẻ trong buổi đóng góp ý kiến sửa đổi Nghị định 109/2010 do Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) phối hợp với Ban Pháp chế Phòng Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) tổ chức tại Tp.HCM ngày 22/2.

Nghị định 109/NĐ-CP/2010 về kinh doanh xuất khẩu gạo quy định, DN muốn kinh doanh xuất khẩu gạo phải đảm bảo ít nhất hai điều kiện cần, đó là có ít nhất 1 kho chuyên dùng dự trữ tối thiểu 5.000 tấn lúa; Sở hữu ít nhất 1 cơ sở xay xát thóc với công suất tối thiểu 10 tấn thóc/giờ tại tỉnh, thành phố có thóc, gạo hàng hóa xuất khẩu hoặc có cảng biển xuất khẩu thóc, gạo.

Nghị định 109/NĐ-CP/2010 dẫn đến xu hướng sàng lọc chỉ còn các doanh nghiệp lớn ngày càng có quyền lực

Giới chuyên gia cho rằng Nghị định này dẫn đến xu hướng sàng lọc chỉ còn các DN lớn ngày càng có quyền lực, loại bỏ các DN nhỏ không đáp ứng đủ điều kiện đề ra về năng lực kho bãi và xay xát mà không tính tới các DN xuất khẩu gạo có giá trị và chất lượng cao.

Ts. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR, cho rằng điều bất hợp lý nằm ở việc các DN liên kết chặt chẽ với nông dân, sản xuất ra các sản phẩm gạo Việt có thương hiệu nhưng không đáp ứng được các tiêu chuẩn trên sẽ không được xuất khẩu gạo.

Một số chủ DN phản ánh, trong quy định về thị trường xuất khẩu gạo, không chỉ vấn đề về giấy phép, chính sách xuất khẩu gạo của Việt Nam cũng tạo ra nhiều “nút thắt” khác về đầu ra cho DN tư nhân.

Thông tư 44/2010 của Bộ Công Thương hướng dẫn chi tiết một số điều của Nghị định 109, quy định DN tư nhân chỉ được phép vào các thị trường nhỏ hoặc mới trong khi các thị trường lớn, với các đối tác lớn, có thỏa thuận cấp Chính phủ được quản lý chặt theo quy chế tập trung. Tức là thị trường xuất khẩu của các hợp đồng thương mại đã bị “hẹp” cửa đi rất nhiều, đầu tư vào lúa gạo càng trở nên rủi ro.

Bóp méo thị trường

Do vậy, một số DN đề xuất bãi bỏ điều kiện này, tạo cho DN tư nhân mời chào bán gạo, ký hợp đồng thương mại ở cả những thị trường tập trung. Đồng thời, bãi bỏ điều kiện đăng ký hợp đồng xuất khẩu với Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), hồ sơ trong đó có hợp đồng xuất khẩu gạo được ký kết.

Thực ra, với đặc thù của một ngành hàng tác động lớn đến vấn đề an ninh lương thực quốc gia nên VFA được giao nhiều quyền trong việc quản lý xuất khẩu gạo ở Việt Nam, được thể hiện qua Nghị định số 109/2010/NĐ-CP của Chính phủ ngày 4/11/2010 về kinh doanh xuất khẩu gạo.

Trong đó, VFA giữ vai trò điều hành quan trọng như giám sát việc đăng ký các hợp đồng xuất khẩu của các DN, có quyền phân bổ 80% khối lượng gạo xuất khẩu theo hợp đồng tập trung (G2G) giữa các hội viên, công bố giá hướng dẫn (giá sàn) để các DN làm cơ sở đàm phán và ký kết hợp đồng, giám sát theo dõi tiến độ và cập nhật số liệu thống kê báo cáo các bộ, ngành liên quan như Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Ngoài ra, trong quá trình điều hành của Chính phủ đối với mặt hàng lúa gạo, VFA cũng tham gia vào quá trình thực hiện chương trình mua tạm trữ mỗi khi biện pháp này được áp dụng.

Như vậy, VFA hoạt động như một cơ quan quản lý ngành hàng, đặc biệt quản lý việc kinh doanh xuất khẩu gạo dựa trên các biện pháp hành chính là chủ yếu. Điều này đôi lúc khiến cho thị trường lúa gạo của nước ta bị bóp méo, cứng nhắc, thiếu sự năng động đối với thị trường trong và ngoài nước.

Trong khi đó, VFA đã bỏ qua một số vai trò mà các hiệp hội ngành hàng phải tham gia như xây dựng chiến lược phát triển ngành hàng, xây dựng và quảng bá thương hiệu, phát triển và ổn định nguồn cung trong nước, mở rộng hội viên theo liên kết dọc nhằm kết nối hợp tác và phát triển theo chuỗi giá trị ngành hàng hiệu quả hơn...

Bên cạnh đó, thành viên của VFA chỉ tập trung vào các DN quy mô lớn và vừa, chưa đại diện cho tất cả tác nhân sản xuất và kinh doanh trong chuỗi giá trị lúa gạo như đại diện của các địa phương sản xuất lúa gạo, đại diện DN nhỏ, nông dân, hợp tác xã.

Do tập trung vào khâu xuất khẩu nên VFA hướng hội viên vào mua bán qua trung gian thương lái hơn là đầu tư dài hạn cho nông dân để phát triển vùng sản xuất chuyên canh.

Thanh Loan