Từ du lịch cộng đồng ven sông Đà ở Mường Lay, vùng nguyên liệu dứa mật Pu Lau, đến những cánh đồng cà gai leo hữu cơ ở Tủa Chùa hay các cơ sở chế biến nông sản ứng dụng công nghệ cao tại Mường Thanh, các HTX không còn chỉ đóng vai trò “tập hợp nông dân”, mà đang trở thành hạt nhân của chuỗi giá trị địa phương.

Điều đáng chú ý là cùng với quá trình phát triển của các HTX, câu chuyện về sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu đang ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, chất lượng nông sản và các yếu tố về đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ chính là “tấm hộ chiếu” để nông sản và sản phẩm bản địa Điện Biên nói riêng và nông sản HTX trên cả nước nói chung nâng cao sức cạnh tranh, mở rộng thị trường và phát triển bền vững.

Tại Mường Lay, vùng đất được ví như “hòn ngọc xanh” giữa lòng Tây Bắc, những mái nhà sàn của đồng bào Thái trắng cùng với dòng Đà giang là “đặc sản” văn hóa đầy ấn tượng của người dân địa phương.

Tuy nhiên, trong nhiều năm, tiềm năng du lịch nơi đây vẫn chưa được khai thác tương xứng. Các sản phẩm du lịch còn rời rạc, thiếu liên kết; dịch vụ lưu trú, vận chuyển và trải nghiệm văn hóa chưa đồng bộ; du khách đến rồi đi nhanh, chi tiêu thấp.

Sự ra đời của HTX Du lịch cộng đồng Quan Chiêng được xem như bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển. Với 7 thành viên hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau như homestay, nông sản, sản phẩm OCOP, nghề truyền thống và vận tải, HTX hướng tới xây dựng chuỗi trải nghiệm du lịch khép kín cho du khách.

Điểm đáng nói là HTX không chỉ dừng ở việc “gom dịch vụ” mà còn đặt nền móng cho việc xây dựng thương hiệu du lịch cộng đồng gắn với tài sản trí tuệ địa phương.

Những sản phẩm như khẩu xén, chí chọp, cá tép dầu hay các giá trị văn hóa của người Thái trắng đều có thể trở thành đối tượng xây dựng nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lý trong tương lai.

Xây dựng nhãn hiệu riêng là hướng đi rất quan trọng của các HTX. Bởi trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu hay công sức lao động, mà còn nằm ở câu chuyện văn hóa, tính độc bản và uy tín thương hiệu.

Một sản phẩm thủ công nếu được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ, có bao bì chuyên nghiệp, có mã QR truy xuất nguồn gốc và hiện diện trên các nền tảng thương mại điện tử sẽ có sức cạnh tranh hoàn toàn khác so với cách bán hàng truyền thống.

Việc gắn phát triển du lịch với bảo hộ tài sản trí tuệ cũng giúp hạn chế tình trạng sao chép, làm giả sản phẩm đặc trưng địa phương. Đồng thời, đây còn là công cụ để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình thương mại hóa sản phẩm du lịch.

Không chỉ ở lĩnh vực du lịch, mô hình HTX tại các vùng nông nghiệp của Điện Biên cũng đang cho thấy vai trò ngày càng rõ nét trong tổ chức sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Ở bản Pu Lau, xã Mường Nhà, cây dứa mật đã trở thành động lực thoát nghèo cho hàng trăm hộ dân. Từ vùng đất đồi núi khó khăn, người dân nơi đây đã hình thành khoảng 200ha dứa mật với chất lượng nổi bật nhờ phù hợp điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng. Thành công ấy có sự đóng góp quan trọng của HTX Dứa Mường Nhà.

Thông qua việc liên kết sản xuất, phổ biến kỹ thuật canh tác và cam kết bao tiêu đầu ra, HTX đã giúp người dân yên tâm mở rộng diện tích, tránh tình trạng “được mùa mất giá”. Nhưng xa hơn câu chuyện kinh tế, đây còn là quá trình xây dựng thương hiệu nông sản địa phương theo hướng chuyên nghiệp.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng và minh bạch thông tin, việc xây dựng mã số vùng trồng cho dứa mật Pu Lau là yêu cầu cấp thiết. Mã số vùng trồng không chỉ phục vụ xuất khẩu mà còn giúp kiểm soát quy trình sản xuất, bảo đảm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và nâng cao độ tin cậy của sản phẩm.

Cùng với đó, việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR sẽ giúp người tiêu dùng biết rõ sản phẩm được trồng ở đâu, quy trình chăm sóc ra sao, thời gian thu hoạch thế nào. Đây là xu hướng tất yếu của nông nghiệp hiện đại.

Quan trọng hơn, khi thương hiệu “Dứa mật Pu Lau” được bảo hộ sở hữu trí tuệ, giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên đáng kể. Thực tế cho thấy nhiều nông sản địa phương trên cả nước sau khi xây dựng thành công nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý đã tăng giá trị thương mại và mở rộng thị trường nhanh chóng.

Tại Tủa Chùa, HTX Cà gai leo Tủa Chùa cũng đang cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình liên kết sản xuất gắn với tiêu chuẩn chất lượng. Việc hướng dẫn người dân canh tác hữu cơ, sử dụng phân bón sinh học và áp dụng quy trình đồng bộ giúp sản phẩm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Đây chính là nền tảng để xây dựng tài sản trí tuệ cho sản phẩm dược liệu địa phương. Trong lĩnh vực dược liệu, chất lượng và độ ổn định là yếu tố sống còn. Nếu không có tiêu chuẩn sản xuất rõ ràng, sản phẩm rất khó tiếp cận các chuỗi phân phối lớn hoặc thị trường xuất khẩu.

Do đó, việc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng như VietGAP, hữu cơ, HACCP hay ISO không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là công cụ nâng tầm thương hiệu. Khi chất lượng được chuẩn hóa, sản phẩm mới có cơ sở để phát triển thương hiệu bền vững.

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, việc xây dựng thương hiệu số cho HTX trở nên hết sức quan trọng. Một sản phẩm dù tốt đến đâu nhưng không có nhận diện thương hiệu, không hiện diện trên môi trường số thì khó tiếp cận người tiêu dùng hiện đại.

Các HTX ở Điện Biên hiện nay không thể chỉ dừng lại ở bán hàng trực tiếp hoặc phụ thuộc vào thương lái. Chuyển đổi số cần được xem là chiến lược lâu dài. Từ xây dựng website, fanpage, gian hàng trên sàn thương mại điện tử đến ứng dụng livestream bán hàng, tất cả đều là công cụ giúp mở rộng thị trường.

Trong quá trình tiếp cận thị trường, tài sản trí tuệ đóng vai trò như “lá chắn” bảo vệ thương hiệu. Một nhãn hiệu được đăng ký bảo hộ sẽ giúp HTX tránh bị làm giả, đồng thời tạo dựng niềm tin với khách hàng. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong môi trường thương mại điện tử, nơi người tiêu dùng không thể trực tiếp kiểm tra sản phẩm.

Thực tế tại HTX Tiến Đạt ở phường Mường Thanh cho thấy khi khoa học công nghệ được ứng dụng vào sản xuất, giá trị nông sản tăng lên rõ rệt.

“Việc đầu tư máy sấy, máy đóng gói, máy đảo gia vị giúp các sản phẩm HTX từ ngô nếp tím giữ được hương vị đặc trưng, kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng khả năng tiêu thụ”.

Chị Cà Thị Hoa Thành viên HTX Tiến Đạt

Thành công ấn tượng của các HTX là minh chứng cho thấy công nghệ chế biến chính là chìa khóa nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản. Tuy nhiên, để sản phẩm có chỗ đứng bền vững trên thị trường, yếu tố thương hiệu vẫn giữ vai trò quyết định.

Một sản phẩm OCOP đạt 3 sao hay 4 sao không chỉ cần chất lượng tốt mà còn cần câu chuyện thương hiệu rõ ràng, bao bì chuyên nghiệp, truy xuất nguồn gốc minh bạch và chiến lược truyền thông hiệu quả. Những yếu tố này đều liên quan mật thiết đến sở hữu trí tuệ và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nhiều HTX vẫn còn hạn chế trong nhận thức về sở hữu trí tuệ. Không ít đơn vị chưa quan tâm đăng ký nhãn hiệu, chưa xây dựng hệ thống nhận diện thương hiệu hoặc chưa chú trọng bảo vệ tài sản trí tuệ trên môi trường số. Đây là khoảng trống cần sớm được lấp đầy.

Cùng với đó, việc xây dựng mã số cơ sở đóng gói, mã số vùng trồng, áp dụng quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng cần được triển khai đồng bộ hơn. Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường xuất khẩu mà còn là cách để nâng cao uy tín sản phẩm ngay tại thị trường trong nước.

Muốn hiện thực hóa mục tiêu, ngoài nỗ lực của các HTX, rất cần vai trò hỗ trợ của Nhà nước trong đào tạo, tư vấn pháp lý về sở hữu trí tuệ, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số. Việc kết nối giữa HTX với doanh nghiệp, chuyên gia công nghệ và các nền tảng thương mại điện tử cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.

..................................
Hưng Nguyên