Thông tin này trở thành tâm điểm tại Hội nghị “Cập nhật và phổ biến thông tin các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định RCEP và Nghị định số 280 của Trung Quốc” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức ngày 14/5 với sự tham gia của hơn 150 đại biểu trực tiếp cùng 34 điểm cầu cả nước.

Tại sao lại chọn Đắk Lắk?

Phát biểu tại hội nghị, ông Võ Văn Hưng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Bộ tổ chức hội nghị trong bối cảnh nhiều thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc, liên tục thay đổi quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật.

Theo ông Hưng, đây đều là những quy định tác động trực tiếp tới hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam, đòi hỏi địa phương, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và hợp tác xã phải cập nhật liên tục để tránh rủi ro bị ách tắc xuất khẩu.

“Cần tập trung cập nhật tất cả các quy định, đặc biệt là quy định mới của phía Trung Quốc về Nghị định 280 để sớm hoàn thiện tiêu chuẩn, tiêu chí sản xuất và tổ chức thực hiện phù hợp với yêu cầu nhập khẩu”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Không phải ngẫu nhiên Bộ Nông nghiệp chọn Đắk Lắk làm điểm tổ chức hội nghị quan trọng này. Tỉnh có 1,5 triệu ha đất nông nghiệp, hơn 824.000 ha đất sản xuất, và đang vận hành cả một chuỗi xuất khẩu khổng lồ từ cà phê, hồ tiêu đến sầu riêng, mặt hàng mà kim ngạch xuất khẩu năm 2024 chỉ riêng tại tỉnh này đã chạm mốc 1,1 tỷ USD, trong đó 900 triệu USD đến từ thị trường Trung Quốc.

Phát biểu tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn đã chỉ ra thực tế những năm trước, khi sầu riêng vào vụ rộ, hàng ùn ứ ở cửa khẩu, giá lao dốc, và người nông dân, không phải thương lái, không phải doanh nghiệp, mới là người chịu thiệt hại nặng nhất.

Ông cam kết: "Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk cam kết sẽ tạo mọi điều kiện thuận lợi, đồng thời luôn đồng hành chia sẻ các khó khăn và chung tay tháo gỡ vướng mắc để các doanh nghiệp, hợp tác xã yên tâm sản xuất kinh doanh."

Nghị định 280 là gì và tại sao doanh nghiệp đang lo lắng?

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, người trực tiếp trình bày báo cáo trung tâm của hội nghị, mở đầu bằng một con số gây sốc. Chỉ trong ngày 12/5/2026, tức 2 ngày trước hội nghị này, Trung Quốc đã đưa ra 25 thông báo mới về thay đổi biện pháp an toàn thực phẩm. Tính từ đầu năm đến 12/5, khối 15 quốc gia RCEP đã chiếm 28,2% tổng số thông báo SPS toàn cầu, cao hơn cả mức trung bình cả năm 2025 (24%). "Ngay khi chúng ta đang ngồi đây, trên trang web của Văn phòng có khi đã có thêm thông báo mới," ông nói và lưu ý: “Điều này cho thấy doanh nghiệp phải cập nhật thông tin thường xuyên nếu không muốn gặp rủi ro khi xuất khẩu".

Liên quan đến Nghị định 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, ông Nam cho biết quy định này sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/6/2026 và thực chất là phiên bản sửa đổi, nâng cấp từ Lệnh 248 trước đây. Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam không nên quá hoang mang bởi Việt Nam đã có kinh nghiệm triển khai Lệnh 248 trong nhiều năm qua với khoảng 4.000 mã sản phẩm được cấp phép xuất khẩu sang Trung Quốc.

Ông Nam nhấn mạnh điểm quan trọng nhất doanh nghiệp cần lưu ý là phải xác định đúng nhóm sản phẩm của mình thuộc diện đăng ký qua cơ quan có thẩm quyền hay doanh nghiệp được tự đăng ký trực tiếp trên hệ thống CIFER của Hải quan Trung Quốc. Theo quy định mới, có 2.589 nhóm sản phẩm thuộc diện phải đăng ký qua cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam, trong khi nhiều nhóm sản phẩm khác doanh nghiệp có thể tự đăng ký và tự chịu trách nhiệm.

“Những sản phẩm rủi ro thấp hiện chiếm khoảng 50% số mã sản phẩm được Hải quan Trung Quốc cấp cho Việt Nam và doanh nghiệp có thể tự đăng ký để xuất khẩu. Đây là lợi thế lớn nếu doanh nghiệp biết khai thác”, ông Nam cho biết.

Theo đại diện Văn phòng SPS Việt Nam, một điểm mới đáng chú ý của Nghị định 280 là cơ chế tự động gia hạn mã đăng ký đối với phần lớn sản phẩm, thay vì doanh nghiệp phải làm thủ tục gia hạn như trước đây. Ngoại trừ một số nhóm rủi ro cao như tổ yến và sản phẩm thịt, phần lớn mã đăng ký sẽ được gia hạn tự động nếu còn hiệu lực.

Ông Nam cũng khẳng định các sản phẩm đã có nghị định thư riêng với Trung Quốc như sầu riêng, thanh long, khoai lang hay tổ yến hiện không bị ảnh hưởng bởi Nghị định 280 và vẫn tiếp tục thực hiện theo các thỏa thuận song phương đã ký kết.

Tuy nhiên, ông cảnh báo doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý đến tính chính xác của hồ sơ đăng ký và thông tin khai báo trên hệ thống. Theo ông, nhiều trường hợp doanh nghiệp bị ách tắc xuất khẩu chỉ vì sai khác nhỏ giữa hồ sơ đăng ký, bao bì, nhãn mác và tờ khai hải quan.

“Hệ thống quản lý của Hải quan Trung Quốc hiện gần như tự động hoàn toàn. Chỉ cần sai một ký tự hoặc thông tin không đồng nhất giữa hồ sơ và bao bì là doanh nghiệp có thể bị tạm dừng nhập khẩu”, ông Nam lưu ý.

Ông ví von: "Giống như chuyển tiền qua ngân hàng, nhầm ngày tháng năm sinh một chữ số là không qua được. Chỉ sai một lỗi chính tả, hệ thống tự động không nhận diện được, và doanh nghiệp bị tạm dừng nhập khẩu." Đặc biệt sau khi Việt Nam chuyển đổi chính quyền địa phương hai cấp, nhiều doanh nghiệp đã in bao bì theo địa chỉ cũ nhưng sửa trên CIFER sang địa chỉ mới, hai thông tin không khớp khiến hải quan Trung Quốc từ chối thông quan.

Doanh nghiệp thủy sản, nông sản phải “soi” lại toàn bộ hồ sơ xuất khẩu

Một trong những nội dung được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm tại hội nghị là các thay đổi liên quan đến đăng ký mã xuất khẩu theo Nghị định 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC). Theo các cơ quan chuyên môn, dù nhiều quy định kế thừa từ Lệnh 248 trước đây, nhưng cách thức quản lý mới của phía Trung Quốc đang chuyển mạnh sang cơ chế đánh giá rủi ro và hậu kiểm chặt chẽ hơn, buộc doanh nghiệp phải rà soát lại toàn bộ quy trình sản xuất và hồ sơ pháp lý.

Ông Nguyễn Tử Hải, Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm có nguồn gốc thực vật sang Trung Quốc sẽ phải đáp ứng nhiều yêu cầu khắt khe hơn về quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm. Phía Trung Quốc sẽ đánh giá doanh nghiệp dựa trên nhiều yếu tố như nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, lịch sử an toàn thực phẩm, phương thức tiêu thụ, nhóm người tiêu dùng và thông lệ quốc tế. Hồ sơ đăng ký bắt buộc phải bằng tiếng Anh hoặc tiếng Trung, thời hạn mã đăng ký là 5 năm kể từ ngày được cấp.

Theo ông Hải, nhóm hàng thực vật thuộc diện quản lý rất rộng, bao gồm ngũ cốc, rau củ sấy khô, trái cây sấy, các loại hạt, trái cây tươi, rau tươi, gia vị nguồn gốc thực vật, trà và nhiều sản phẩm truyền thống khác. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu phải được cơ quan có thẩm quyền phía Việt Nam phê duyệt và giám sát, đồng thời phải xây dựng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm đáp ứng yêu cầu của Trung Quốc.

Đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết doanh nghiệp sẽ thực hiện đăng ký trên hệ thống CIFER của GACC. Hồ sơ gồm giấy đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận an toàn thực phẩm, bản cam kết tuân thủ quy định, sơ đồ quy trình sản xuất và các tài liệu liên quan đến hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm như HACCP. Sau khi tiếp nhận, cơ quan chuyên môn của Việt Nam sẽ đánh giá trước khi chuyển phía Trung Quốc xem xét phê duyệt.

Một điểm được nhiều doanh nghiệp lưu ý là sau khi tài khoản và mã đăng ký được cấp, nhiều thông tin cơ bản như tên tài khoản, quốc gia đăng ký hay mã số đăng ký sẽ rất khó thay đổi. Ngoài kiểm tra hồ sơ trực tuyến, phía Trung Quốc còn có thể yêu cầu doanh nghiệp cung cấp video nhà máy, bổ sung tài liệu hoặc kiểm tra trực tiếp cơ sở sản xuất.

Trong khi đó, bà Vũ Thị Huyền Vinh, Chuyên viên Phòng An toàn thực phẩm, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cho biết Nghị định 280 đã rút gọn danh mục sản phẩm phải đăng ký chính thức từ 19 xuống còn 17 nhóm, tuy nhiên thủy sản vẫn thuộc nhóm có rủi ro cao nên doanh nghiệp bắt buộc phải đăng ký chính thức và có thư giới thiệu của cơ quan có thẩm quyền phía Việt Nam.

Theo bà Vinh, phương thức đăng ký hiện nay được xây dựng dựa trên đánh giá hệ thống quản lý an toàn thực phẩm của nước xuất khẩu và chính doanh nghiệp. Một điểm mới đáng chú ý là Trung Quốc có thể áp dụng cơ chế “đăng ký theo danh sách” nếu công nhận hệ thống quản lý an toàn thực phẩm của quốc gia xuất khẩu đáp ứng yêu cầu. Hiện phía Việt Nam đang trao đổi với Hải quan Trung Quốc để đề nghị áp dụng cơ chế này đối với doanh nghiệp thủy sản Việt Nam nhằm giảm thủ tục đăng ký riêng lẻ cho từng doanh nghiệp.

Đại diện cơ quan quản lý cũng cho biết nhiều doanh nghiệp hiện vẫn gặp lỗi rất cơ bản khi khai báo hồ sơ. Không ít trường hợp bị trả hồ sơ chỉ vì tên doanh nghiệp, địa chỉ hoặc mã số không đồng nhất giữa giấy đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận an toàn thực phẩm, bản dịch công chứng và thông tin khai báo trên hệ thống.

“Có trường hợp chỉ sai khác nhỏ về thông tin hoặc bản scan mờ, dấu không rõ cũng khiến hồ sơ bị trả lại và doanh nghiệp phải làm lại từ đầu”, bà Vinh cho biết.

Theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, toàn bộ tài liệu tải lên hệ thống phải là bản gốc hoặc bản dịch công chứng bằng tiếng Anh hoặc tiếng Trung. Người ký bản cam kết của doanh nghiệp cũng phải là người đại diện pháp luật ghi trên giấy đăng ký kinh doanh, thay vì giám đốc sản xuất hay quản lý chất lượng như nhiều doanh nghiệp vẫn thực hiện sai.

Ngoài ra, Nghị định 280 cũng quy định nếu doanh nghiệp thay đổi địa điểm sản xuất, thay đổi mã số doanh nghiệp hoặc thay đổi người đại diện pháp luật thì về nguyên tắc phải đăng ký mã mới. Tuy nhiên, trong một số trường hợp chỉ thay đổi người đại diện pháp luật do yêu cầu quản trị nội bộ mà không thay đổi chủ sở hữu, phía Việt Nam đang trao đổi với Hải quan Trung Quốc để xử lý theo hướng cập nhật thông tin thay vì buộc đăng ký lại toàn bộ.

Ông Võ Quốc Cường, Phó Chi cục trưởng phụ trách Chi cục Chăn nuôi và Thú y vùng V, Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết, cả nước có 147 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu sản phẩm nguồn gốc động vật sang Trung Quốc, trong đó 96 doanh nghiệp được cấp mã GACC. Trong 96 doanh nghiệp này, chỉ 24 doanh nghiệp sản xuất thực phẩm thực sự (chủ yếu sữa và tổ yến). Riêng tỉnh Đắk Lắk và Khánh Hòa có 7 doanh nghiệp, chủ yếu thuộc nhóm tổ yến. "Với tiềm năng thị trường hơn 1,4 tỷ dân, con số này còn hết sức khiêm tốn, đây chính là cơ hội," ông nhận định.

Ông nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: Mỗi mặt hàng có yêu cầu hoàn toàn khác nhau. Không thể dùng một bộ hồ sơ chung cho mọi sản phẩm. Thịt, thủy sản, tổ yến, sữa, trứng, mật ong đều có nghị định thư/thỏa thuận song phương riêng và yêu cầu kỹ thuật khác biệt.

Ông Cường kể lại kinh nghiệm thực tế đáng chú ý: "Bản thân Chi cục đã phải cấp thư giới thiệu tới ba lần cho một doanh nghiệp chỉ vì sai lỗi chính tả trong văn bản tiếng Trung. Chỉ cần sai một dấu phẩy là địa chỉ sai  và lô hàng bị giữ lại ngay tại cảng."

Cơ sở phải đạt xếp loại A hoặc B theo Thông tư 38/2018 mới được xem xét giới thiệu sang GACC. Loại C phải khắc phục và được thẩm định lại. Sau khi được cấp mã, cơ sở chỉ được xuất đúng sản phẩm và sản xuất tại đúng địa điểm đã đăng ký, vi phạm nghiêm trọng dẫn đến hủy mã vĩnh viễn.

Bà Tôn Nữ Thục Uyên, Phó Trưởng ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ giải thích mối quan hệ giữa TBT và SPS bằng ví dụ trực quan: "Anh Nam quan tâm đến dư lượng kháng sinh trong con tôm, đó là SPS. Chúng tôi quan tâm đến kích cỡ, ghi nhãn, bao gói của con tôm, đó là TBT. Hai mảng này luôn song hành và không thể tách rời trong xuất khẩu nông sản."

Bà nhấn mạnh mỗi năm các thành viên WTO ban hành hoặc sửa đổi tới 4.000–5.000 tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Năm 2025 con số này vượt 5.000. "Nếu doanh nghiệp không nắm bắt trước, đến khi quy định đã có hiệu lực mà mình mới biết thì đã quá muộn."

Bà khuyến nghị doanh nghiệp sử dụng website epingalert.org, cơ sở dữ liệu miễn phí của WTO, để theo dõi tất cả thông báo TBT và SPS của các nước. "Đừng đợi đến khi quy định có hiệu lực rồi mới góp ý, lúc đó đã quá muộn. Hãy góp ý ngay trong giai đoạn dự thảo 60 ngày."

Theo các cơ quan chuyên môn, trong bối cảnh Trung Quốc liên tục nâng chuẩn nhập khẩu, doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quy trình quản lý an toàn thực phẩm nếu không muốn gặp rủi ro bị đình chỉ mã xuất khẩu hoặc ách tắc thông quan trong thời gian tới.

Thành An