Nhìn về bức tranh của các HTX, ông Dương Tuấn Cương - Phó Trưởng ban Kinh tế - Chính sách, Liên minh HTX Việt Nam, cho biết nhiều HTX đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm nhưng phương thức quản lý vẫn chủ yếu dựa vào sổ sách thủ công, công nghệ và thiết bị còn hạn chế. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải trẻ hóa đội ngũ quản lý, nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy chuyển đổi số. Trong khi đó, xu hướng dịch chuyển lao động từ các khu công nghiệp về địa phương có thể mở ra nguồn nhân lực mới cho HTX nếu đi kèm chiến lược đào tạo, chuyển đổi kỹ năng phù hợp.

"Trẻ hóa" để gỡ điểm nghẽn quản trị và công nghệ

Do đó, công tác xúc tiến chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số thời gian tới cần phải xuất phát từ chính nhu cầu thực tế của HTX. Mục tiêu là giúp các HTX tiếp cận và làm chủ những giải pháp công nghệ thực sự phù hợp trong từng khâu quản trị và sản xuất, tránh tình trạng áp đặt mô hình chung hay chạy theo phong trào gây lãng phí.

Một trong những rào cản lớn nhất cản trở tiến trình này đến từ độ tuổi của đội ngũ lãnh đạo. Bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai chỉ rõ, để đạt được mục tiêu phát triển 2 con số, Đồng Nai đang vấp phải rào cản lớn về chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh quỹ đất dành cho phát triển sản xuất, đặc biệt là khu vực nông nghiệp và các vùng nguyên liệu chuyên canh ngày càng thu hẹp, áp lực chuẩn hóa đội ngũ lãnh đạo kinh tế tập thể càng trở nên cấp thiết. Bởi Chủ tịch hay Giám đốc HTX lớn tuổi thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp thu tư duy số hóa, trong khi các mô hình do thế hệ trẻ dẫn dắt lại thể hiện rõ ưu thế vượt trội nhờ tư duy dám nghĩ, dám làm và nhạy bén với ứng dụng khoa học kỹ thuật.

Thực tế khảo sát tại các địa phương cho thấy, các HTX do người trẻ làm chủ có tốc độ ứng dụng công nghệ số nhanh gấp 2–3 lần. Đơn cử anh Vũ Minh Ngọc, Giám đốc HTX Thanh niên Bách Cốc (Ninh Bình), sinh năm 1991 với bằng cử nhân và đam mê của tuổi trẻ, HTX do anh làm chủ đã chuẩn hóa sản xuất dựa trên nền tảng khoa học, làm chủ công nghệ kiểm soát lên men, và ứng dụng kỹ thuật lên men chậm từ vang balsamic của Pháp, tạo ra dòng giấm mơ trà xanh chất lượng cao. Tư duy kỹ thuật hiện đại cũng giúp HTX đưa sản phẩm HTX chinh phục phân khúc khách hàng cao cấp.

Ông Trần Thanh Sơn, Giám đốc HTX Sản xuất Kinh doanh Dịch vụ Nông nghiệp xã Bình Định (Hưng Yên), cho biết cán bộ HTX hiện nay được chuẩn hoá và có nhiều người trẻ có bằng kỹ sư, đại học luật, cử nhân kinh tế. Từ đây, việc chuyển đổi số được phân công rõ ràng, thực hiện khá thuận lợi.

Đón làn sóng lao động công nghiệp

Trong khi nhiều HTX đang gặp khó khăn trong tìm kiếm nhân sự trẻ, có kỹ năng và khả năng tiếp cận công nghệ, những thay đổi do AI và tự động hóa đang tác động ngày càng rõ đến thị trường lao động công nghiệp. Quá trình này có thể khiến một bộ phận lao động phải chuyển đổi công việc, qua đó mở ra nguồn nhân lực tiềm năng cho khu vực HTX, nhất là tại các địa phương có nhiều khu công nghiệp.

Báo cáo về tác động của AI đối với thị trường lao động Việt Nam cho thấy, dù nguy cơ các ngành nghề biến mất hoàn toàn ở mức dưới 2%, nhưng ở cấp độ vị trí việc làm, khoảng 20–30% lao động phổ thông và trung cấp tại các khu công nghiệp thâm dụng nhân công đứng trước rủi ro bị cắt giảm hoặc tái cấu trúc do doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng rô-bốt, trí tuệ nhân tạo và dây chuyền tự động. Thống kê của các trung tâm dịch vụ việc làm cũng ghi nhận xu hướng đào thải gia tăng đối với nhóm lao động từ 35–45 tuổi và các dây chuyền sản xuất cơ bản.

Đánh giá về xu hướng này, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định, trong thời gian tới sẽ xuất hiện xu thế dịch chuyển lao động từ các khu công nghiệp về khu vực nông thôn do tác động thay thế của tự động hóa. Do đó, công tác truyền thông và định hướng đào tạo lại cho khu vực HTX cần phải đi trước một bước. Các đơn vị kinh tế tập thể tại địa phương hoàn toàn có tiềm năng tiếp nhận lực lượng lao động trẻ, đã qua rèn luyện tác phong công nghiệp từ các nhà máy.

Tuy nhiên, việc kết nối lực lượng lao động từ các khu công nghiệp vào khu vực HTX đang gặp rào cản không nhỏ về tính thích ứng chuyên môn. Đa số lao động công nghiệp quen làm việc theo dây chuyền cố định, trong khi hoạt động của HTX đa dạng từ nông - lâm - thủy sản đến dịch vụ phi nông nghiệp như du lịch sinh thái, tiểu thủ công nghiệp, thương mại và vận tải. Sự khác biệt về môi trường vận hành đòi hỏi một quy trình chuyển đổi kỹ năng bài bản.

Bàn về giải pháp để HTX tiếp cận nguồn nhân lực này thuận lợi, các chuyên gia phát triển nguồn nhân lực cho rằng, không thể đòi hỏi lao động công nghiệp vừa trở về đã am hiểu ngay về kỹ thuật canh tác nông nghiệp hay quản trị HTX. Sự chuyển dịch này cần mô hình đào tạo linh hoạt và thực chiến, đặt HTX vào trung tâm của quá trình đào tạo lại.

Ông Lê Đức Thịnh nhận định, giải pháp tối ưu nhất hiện nay là triển khai các khóa bồi dưỡng ngắn hạn theo hình thức "vừa học vừa làm" hoặc đặt hàng đào tạo trực tiếp tại chính các HTX. Thay vì tập trung vào lý thuyết nông nghiệp thuần túy, chương trình cần tận dụng ngay thế mạnh sẵn có của lao động công nghiệp là tác phong kỷ luật, kỹ năng vận hành máy móc và sự thành thạo công nghệ số. Từ đó, đào tạo bổ sung các kỹ năng "mềm" như: quản trị vận hành HTX, điều hành dây chuyền sơ chế - đóng gói, quản lý kho bãi thông minh, vận hành thiết bị điều khiển tự động, và kỹ năng kinh doanh trên sàn thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, đối với các HTX phi nông nghiệp (như HTX vận tải, cơ khí, dịch vụ, thương mại), lực lượng lao động công nghiệp hoàn toàn có thể bắt nhịp công việc ngay mà không mất quá nhiều thời gian đào tạo lại. Còn đối với khối HTX nông nghiệp, khi được trang bị tư duy quản lý hiện đại và kiến thức ứng dụng AI trong dự báo mùa vụ, truy xuất nguồn gốc, họ sẽ nhanh chóng trở thành lực lượng nòng cốt giúp HTX hiện đại hóa quy trình sản xuất.

Ông Phương Đình Anh, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Quốc gia Chương trình mục tiêu quốc gia, cho biết đối với xây dựng nông thôn mới ở bất kỳ giai đoạn nào đều có chỉ tiêu HTX hoạt động hiệu quả. Do đó, nếu tiếp nhận nguồn nhân lực từ các địa phương, khu công nghiệp trở về, giải pháp đầu tiên là phải thay đổi tư duy, nâng cao năng lực số, năng lực về kinh tế tập thể cho những nguồn lực này.

“Cứ nói chuyển đổi số, tiếp nhận nhân lực mới nhưng không đào tạo, không cầm tay chỉ việc thì lao động mới hay người đã làm ở HTX một thời gian cũng không thể nào thực hiện được vì chuyển đổi số không chỉ trong sản xuất, bán hàng mà trong cả khâu quản trị. Quản trị HTX không được đào tạo thì chuyển đổi số không thể hiệu quả”, ông Phương Đình Anh cho biết.

Để tận dụng hiệu quả nguồn lao động dịch chuyển từ khu công nghiệp, Liên minh HTX các tỉnh, thành phố cần đóng vai trò cầu nối, chủ động khảo sát nhu cầu nhân lực của từng HTX, đồng thời phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp xây dựng chương trình đào tạo, chuyển đổi kỹ năng phù hợp.

Bên cạnh đào tạo, các HTX cũng cần cải thiện điều kiện làm việc, thu nhập và môi trường phát triển nghề nghiệp để thu hút, giữ chân lao động. Khi có sự chuẩn bị đồng bộ, khu vực HTX không chỉ có thêm nguồn nhân lực phục vụ sản xuất, kinh doanh mà còn có cơ hội nâng cao năng lực quản trị, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Huyền Trang