Khi bàn về phát triển kinh tế tập thể, người ta thường nói tới vốn, đất đai, hạ tầng, chính sách hay liên kết thị trường. Nhưng kinh nghiệm quốc tế lại chỉ về một yếu tố quyết định khác, đó là chất lượng đội ngũ lãnh đạo hợp tác xã (HTX).

Thành công của các hệ thống như National Agricultural Cooperative Federation (Hàn Quốc), Japan Agricultural Cooperatives (Nhật Bản), Mondragon Corporation (Tây Ban Nha) hay FrieslandCampina (Hà Lan) đều có chung một điểm, đó là họ không coi giám đốc HTX là người quản lý sản xuất đơn thuần, mà là nhà lãnh đạo chiến lược, người tổ chức cộng đồng và người kiến tạo thị trường.

Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại ở nhiều địa phương là trong khi yêu cầu đối với giám đốc HTX ngày càng cao thì phương thức đào tạo vẫn chủ yếu dựa trên mô hình lớp học truyền thống, nặng về truyền đạt kiến thức hơn là phát triển năng lực hành động.

Điều này đặt ra câu hỏi: Liệu có thể hình thành một mô hình đào tạo nhanh hơn, linh hoạt hơn nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả đối với đội ngũ lãnh đạo HTX?

Khi lớp học truyền thống không còn đủ

Giám đốc HTX là những người trưởng thành, có kinh nghiệm và đang trực tiếp điều hành tổ chức. Theo lý thuyết giáo dục người lớn (Andragogy) của Malcolm Knowles, người trưởng thành học hiệu quả nhất khi nội dung gắn với nhu cầu thực tiễn, có thể áp dụng ngay vào công việc, giải quyết đúng vấn đề họ đang đối mặt và được học từ trải nghiệm của bản thân lẫn đồng nghiệp.

Trong khi đó, nhiều chương trình hiện nay vẫn vận hành theo lối lớp học, bài giảng, kiểm tra rồi cấp chứng chỉ, vốn phù hợp với giáo dục chính quy nhưng chưa thật hợp với người đứng đầu HTX.

Điều một giám đốc HTX cần không phải thêm một tấm chứng chỉ, mà là lời giải cho những bài toán cụ thể, như ký hợp đồng tiêu thụ thế nào, quản trị dòng tiền ra sao, giữ chân thành viên bằng cách gì và chuyển đổi số thế nào khi nguồn lực hạn chế.

Chính vì vậy, xu hướng quốc tế đang chuyển từ "đào tạo kiến thức" sang "kiến tạo năng lực", với những cách làm lấy vấn đề và thực tiễn làm trung tâm.

Một trong những mô hình phổ biến là học tập đồng đẳng (Peer Learning). Tại Nhật Bản, hệ thống JA đặc biệt coi trọng việc học hỏi lẫn nhau giữa các lãnh đạo hợp tác xã thông qua các diễn đàn ngành hàng, nhóm trao đổi kinh nghiệm và những chuyến tham quan thực địa. Triết lý của mô hình này cho rằng người hiểu rõ nhất một vấn đề thường là người vừa giải quyết thành công vấn đề đó. Điều này tạo ra một cộng đồng học tập liên tục thay vì những lớp học ngắn hạn.

Bên cạnh đó, mô hình cố vấn đồng hành (Mentoring) cũng được áp dụng rộng rãi. Trong hệ thống Mondragon của Tây Ban Nha, các lãnh đạo HTX mới không được đào tạo đơn thuần thông qua bài giảng. Họ được kết nối với các chuyên gia hoặc các lãnh đạo giàu kinh nghiệm để đồng hành trong quá trình điều hành. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn.

Trong khi đó, nhiều chương trình đào tạo tại Hà Lan lại được thiết kế theo mô hình học tập dựa trên dự án (Project-Based Learning). Người học không chỉ nghe giảng mà phải trực tiếp xây dựng phương án kinh doanh, chiến lược thị trường, kế hoạch chuyển đổi số hay mô hình phát triển sản phẩm mới và kết quả được đo bằng hiệu quả của dự án chứ không phải bằng điểm số.

Một trường học không tường cho lãnh đạo hợp tác xã

Từ những kinh nghiệm quốc tế nêu trên, có thể đề xuất chuyển từ mô hình “trung tâm đào tạo” sang mô hình “hệ sinh thái học tập”. Trong mô hình này, việc học không diễn ra trong một lớp học cố định mà được phân tán trong nhiều không gian khác nhau.

Trước hết là các Hội quán Giám đốc HTX, nơi những người đứng đầu chia sẻ kinh nghiệm, cùng thảo luận vấn đề, học hỏi lẫn nhau và hình thành mạng lưới hợp tác. Mô hình này đặc biệt phù hợp với Đồng Tháp, nơi đã có nền tảng thành công từ phong trào hội quán nông dân.

Kế đến là mô hình Phòng khám HTX, thay cho các lớp học đại trà, khi chuyên gia trực tiếp tư vấn từng vấn đề cụ thể mà HTX đang vướng, mỗi buổi tập trung vào một "ca bệnh" như quản trị tài chính, thị trường, chuyển đổi số hay phát triển sản phẩm, huy động nguồn lực, để tri thức chuyển hóa ngay thành hành động.

Cùng với đó là phát triển hệ thống cố vấn HTX, kết nối mỗi nhóm HTX với một mạng lưới gồm doanh nhân, chuyên gia ngành hàng, nhà khoa học và giám đốc HTX thành công, những người không làm thay HTX ra quyết định mà giúp họ nhìn rõ hơn các lựa chọn chiến lược.

Sau cùng là trí tuệ nhân tạo, khi các trợ lý số chuyên biệt có thể hỗ trợ xây dựng phương án sản xuất, tính toán chi phí, lập kế hoạch kinh doanh, tra cứu chính sách và phân tích thị trường, để việc học diễn ra liên tục, theo nhu cầu và không phụ thuộc thời gian hay địa điểm.

Với nền tảng hội quán sẵn có, Đồng Tháp có thể đi tiên phong xây dựng một trường học không tường cho lãnh đạo HTX, nơi hội quán là lớp học, những HTX thành công là giáo trình, chuyên gia là người đồng hành, AI là trợ giảng, còn mỗi vấn đề thực tiễn là một bài kiểm tra. Đó không chỉ là thay đổi phương pháp, mà là thay đổi triết lý phát triển nguồn nhân lực cho kinh tế tập thể.

ĐÀO TẠO NHÂN LỰC HỢP TÁC XÃ: BÀI 1 - Thế giới đào tạo từ nhà quản lý đến nhà kiến tạo hệ sinh thái

ĐÀO TẠO NHÂN LỰC HỢP TÁC XÃ: BÀI 2 - Điểm tựa thành viên lại đang bị lãng quên

Khi nông nghiệp chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, từ hộ đơn lẻ sang liên kết chuỗi giá trị, vai trò của giám đốc HTX càng trở nên quan trọng.

Yêu cầu đặt ra không đơn thuần là đào tạo thêm nhiều người, mà là hình thành một thế hệ lãnh đạo HTX mới, có tư duy kinh tế, năng lực quản trị, khả năng kết nối cộng đồng, tinh thần học tập suốt đời và sức thích ứng với những đổi thay nhanh chóng của thị trường. Bởi năng lực lãnh đạo không được hình thành chủ yếu trong lớp học, mà được bồi đắp qua trải nghiệm, tương tác và giải quyết vấn đề thực tiễn.

Tương lai của đào tạo HTX, vì thế, có lẽ không nằm ở những giảng đường lớn hơn, mà ở một hệ sinh thái học tập mở, nơi mỗi vấn đề của HTX trở thành một cơ hội học tập và mỗi giám đốc HTX trở thành một người học suốt đời. Đây cũng chính là nền tảng để kinh tế tập thể phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Lê Minh Hoan