Xã Bờ Ngoong có hơn 3.586ha cà phê, trong đó 3.319ha đang cho thu hoạch. Năm 2025, sản lượng ước đạt khoảng 11.125 tấn. Cà phê là cây trồng chủ lực và cũng là sinh kế của đông đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm khoảng 66,9% dân số địa phương.

Vào HTX, hộ nhỏ có thêm sức mạnh

Tuy nhiên, diện tích lớn chưa đồng nghĩa với sức cạnh tranh cao. Trước đây, nhiều nông hộ ở Bờ Ngoong vẫn canh tác theo kinh nghiệm, sử dụng giống cũ, phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật chưa hợp lý. Năng suất, chất lượng vì thế thiếu ổn định, trong khi từng hộ khó tự đáp ứng những yêu cầu ngày càng cụ thể của bên mua.

“Ban đầu thì thấy hiệu quả, nhưng chỉ vài vụ là cây xuống rất nhanh, năng suất và chất lượng đều giảm mạnh”, ông Trần Quốc Hưng, Chủ tịch HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Ia Ring ở xã Bờ Ngoong, nói.

Theo ông Hưng, để thay đổi cách làm, HTX phải trở thành đầu mối tổ chức lại quy trình sản xuất, giúp các hộ không còn canh tác theo kiểu mạnh ai nấy làm. Từ mô hình cà phê hữu cơ 30ha, HTX hướng dẫn bà con trong xã áp dụng thống nhất các khâu từ chọn giống, chăm sóc, bón phân, tưới nước, làm cỏ đến thu hái. Các buổi tập huấn được tổ chức ngay tại vườn, để nông dân trực tiếp so sánh hiệu quả giữa quy trình mới và phương thức canh tác cũ.

Sự thay đổi giúp bà con dân tộc thiểu số trồng cà phê ở Bờ Ngoong hiểu rằng chất lượng phải được kiểm soát từ giống, đất, nước đến chăm sóc. HTX tổ chức sản xuất, kết nối nông hộ với thị trường và tạo ra sản phẩm đồng đều.

HTX Ia Ring còn hướng dẫn thành viên tự làm phân bón vi sinh từ phân chuồng, vỏ trấu, chế phẩm vi sinh và các nguyên liệu sẵn có. Nhờ tổ chức sản xuất theo hướng hữu cơ, bền vững, gần 600ha cà phê của HTX từng bước được chuẩn hóa, trong đó có diện tích đạt chứng nhận 4C và Rainforest Alliance.

Hiệu quả trước hết thể hiện ở năng suất. Năm 2019, năng suất bình quân chỉ khoảng 2-3 tấn cà phê nhân/ha. Đến năm 2022, con số này tăng lên khoảng 5 tấn/ha, một số vườn tái canh đạt khoảng 7 tấn/ha.

Nhưng thay đổi lớn hơn nằm ở cách tổ chức sản xuất. HTX thống nhất quy trình, từng bước hình thành vùng nguyên liệu đạt chuẩn, đáp ứng yêu cầu về sản lượng, chất lượng và truy xuất.

Gom vùng nguyên liệu, nối dài đầu ra

Khi các hộ cùng một quy trình, HTX Ia Ring có thể tập hợp sản lượng, hình thành vùng nguyên liệu và kết nối doanh nghiệp. Đây cũng là cơ sở để kiểm soát chất lượng, truy xuất và đáp ứng đơn hàng lớn.

Tại Bờ Ngoong, hơn 1.376ha cà phê đã được liên kết với doanh nghiệp để sản xuất theo các tiêu chuẩn như VietGAP, 4C, UTZ, Rainforest Alliance, GlobalGAP và hữu cơ.

Riêng HTX Ia Ring hiện có khoảng 500 thành viên với gần 600ha cà phê. Sản phẩm được các doanh nghiệp như Vĩnh Hiệp, Sơn Huyền Phát, Ngọc Chương thu mua, đưa vào các dây chuyền chế biến để đáp ứng yêu cầu của khách hàng nước ngoài.

Chuỗi liên kết được hình thành theo hướng nông dân sản xuất, HTX tổ chức vùng nguyên liệu, doanh nghiệp thu mua và chế biến. Nhờ đó, sản lượng có đầu ra ổn định hơn, nông dân có thêm cơ sở thương lượng giá và giảm áp lực bán tháo.

Gia đình ông Rlan Vân, người dân tộc thiểu số, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Khối Zét, là một trường hợp cụ thể. Gia đình ông có hơn 2ha cà phê. Sau khi tham gia HTX Ia Ring, diện tích này được hướng dẫn sản xuất theo quy trình bền vững. Vụ gần đây, gia đình thu khoảng 40 tấn cà phê quả tươi, sau xay xát còn gần 13 tấn cà phê nhân. Sau khi trừ chi phí, lợi nhuận ước khoảng 1 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý là kết quả này không đến từ việc mở rộng diện tích. Hiệu quả được tạo ra từ thay đổi kỹ thuật, kiểm soát quy trình và tham gia vào một vùng sản xuất có tổ chức.

Đó cũng là giá trị cốt lõi của HTX trong chuỗi sản xuất. Thay vì để từng hộ tự xoay xở với vật tư, kỹ thuật và đầu ra, HTX tập hợp nguồn lực, thống nhất quy trình và kết nối với doanh nghiệp. Những khâu mà một hộ khó thực hiện riêng lẻ vì thế có thể được giải quyết ở quy mô tập thể.

Ông Nguyễn Hữu Tỵ, Chủ tịch UBND xã Bờ Ngoong, cho biết liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Sản phẩm đáp ứng yêu cầu xuất khẩu góp phần nâng thu nhập, giúp nhiều hộ thoát nghèo và từng bước có điều kiện làm ăn khá hơn.

Mô hình cũng đang được mở rộng sang các loại cây khác. Khoảng 50 hộ thành viên HTX Ia Ring hiện sản xuất khoảng 80ha sầu riêng theo VietGAP. Địa phương đã hướng dẫn HTX thực hiện thủ tục cấp mã số vùng trồng, trước mắt dự kiến hoàn thiện hồ sơ cho khoảng 20ha.

Từ cà phê sang sầu riêng, HTX vẫn tổ chức sản xuất và chuẩn hóa chất lượng trước khi mở rộng đầu ra. Vùng nguyên liệu được quản lý tốt giúp HTX kết nối thêm doanh nghiệp và thị trường.

Cùng làm bài bản để đi xa

Câu chuyện ở Bờ Ngoong cho thấy muốn có đơn hàng lớn, không thể chờ đến vụ thu hoạch mới tìm người mua. Vùng nguyên liệu phải được chuẩn bị từ trước, với quy trình sản xuất và chất lượng được kiểm soát ngay tại vườn.

Điều này đòi hỏi cả ba chủ thể cùng thay đổi. Nông dân, bà con dân tộc thiểu số tại địa phương phải thay đổi cách canh tác. HTX phải đủ năng lực tổ chức và kiểm soát vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất để yêu cầu thị trường được chuyển xuống tận vườn.

Với bà con dân tộc thiểu số, lợi ích trước mắt là được tiếp cận kỹ thuật và nắm rõ hơn yêu cầu của bên mua. Nhưng giá trị lớn hơn nằm ở khả năng cùng tạo ra sản lượng đủ lớn, chất lượng đồng đều và nguồn gốc rõ ràng.

Một hộ vài héc ta khó đáp ứng yêu cầu của nhà mua hàng lớn. Hàng trăm hộ liên kết lại có thể hình thành vùng nguyên liệu hàng trăm héc ta. Khi đó, câu chuyện không còn dừng ở việc bán được bao nhiêu mà chuyển sang sản xuất sản phẩm gì, theo tiêu chuẩn nào và đưa vào chuỗi nào.

Ông Trần Quốc Hưng cho biết tổ chức sản xuất không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường. Mục tiêu còn là chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa có kiểm soát, bảo đảm chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Đây cũng là hướng đi mà xã Bờ Ngoong muốn tiếp tục nhân rộng. Địa phương đặt mục tiêu mở rộng sản xuất cà phê theo hướng hữu cơ, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, qua đó nâng hiệu quả trên chính diện tích đang có.

Từ câu chuyện ở Bờ Ngoong, giá trị của kinh tế tập thể không nằm ở việc một HTX có thêm bao nhiêu thành viên hay vùng cà phê có thêm bao nhiêu héc ta. Giá trị nằm ở khả năng biến những hộ sản xuất riêng lẻ thành một vùng nguyên liệu có tổ chức, có tiêu chuẩn và có đầu ra.

Khi đó, người nông dân, đồng bào dân tộc thiểu số ở địa phương không còn chỉ đứng ở cuối chuỗi để chờ giá rồi bán sản phẩm. Họ tham gia sớm hơn vào chuỗi, từ cách trồng, tiêu chuẩn sản xuất đến kết nối với bên mua.

Với cà phê Bờ Ngoong, đó là bước chuyển từ những vườn cây riêng lẻ sang một vùng nguyên liệu có tổ chức. Quy mô, chất lượng và liên kết vì thế không còn là những yếu tố tách rời, mà trở thành nền tảng để hạt cà phê nâng cao giá trị và đi xa hơn.

                                                                                 Thanh Bá