Tuy nhiên, để HTX thực sự trở thành “bệ đỡ” giảm nghèo, vẫn cần giải quyết bài toán về năng lực quản trị, vốn, thị trường và liên kết chuỗi.

Từ sinh kế nhỏ đến cơ hội thoát nghèo

Tại xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, nghề đan và làm ngựa mã từng gắn với đời sống của nhiều hộ dân nhưng chủ yếu tồn tại dưới dạng sản xuất nhỏ lẻ. Người dân tranh thủ lúc nông nhàn làm thêm, sản phẩm làm ra đến đâu tự tìm nơi tiêu thụ đến đó nên thu nhập thiếu ổn định.

Sự ra đời của HTX Sản xuất và Dịch vụ tổng hợp Bảo Hà vào tháng 8/2025 đã mở ra hướng đi mới. Thay vì mỗi hộ tự sản xuất, tự tìm đầu ra, HTX đứng ra tập hợp lao động, tổ chức sản xuất và tìm kiếm thị trường. Sau thời gian hoạt động, HTX có hơn 50 lao động, trong đó có 1/3 người làm việc trực tiếp tại cơ sở, số còn lại sản xuất tại nhà. Thu nhập bình quân đạt khoảng 8 - 10 triệu đồng/người/tháng.

Với chị Trần Thị Thúy ở thôn Bùn 2, điều quan trọng không chỉ là có thêm một nghề mà là có đầu ra ổn định cho sản phẩm. Từ chỗ sản xuất nhỏ lẻ, phải tự lo chuyện tiêu thụ, khi tham gia HTX, chị có thể yên tâm làm nghề và có thu nhập khoảng 10 triệu đồng/tháng. Mô hình cũng tạo việc làm phù hợp cho nhiều lao động lớn tuổi, phụ nữ và những người không có điều kiện đi làm ăn xa.

Theo chị Phạm Thị Mơ, Giám đốc HTX Sản xuất và Dịch vụ tổng hợp Bảo Hà, việc ứng dụng công nghệ vào quản lý, bán hàng đang giúp HTX minh bạch hơn trong quản lý đơn hàng, đồng thời mở rộng thị trường qua Facebook, Zalo. Khi sản phẩm có thương hiệu rõ ràng, cơ hội tiếp cận khách hàng cũng rộng hơn.

Câu chuyện ở Bảo Hà cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong giảm nghèo: Khai thác nguồn lực tại chỗ, tổ chức lại sản xuất và tạo việc làm ngay tại cộng đồng. Khi người dân có việc làm và thu nhập ổn định, khả năng duy trì kết quả giảm nghèo cũng được nâng lên.

HTX ở Lào Cai 'viết lại' giá trị nông sản bằng công nghệ và liên kết chuỗi

Lào Cai hướng tới 35% phụ nữ làm chủ, quản lý doanh nghiệp và HTX

Không chỉ hỗ trợ sản xuất, phải tạo được chuỗi giá trị

Giai đoạn 2020 - 2025, khu vực kinh tế tập thể, HTX tại Lào Cai phát triển cả về số lượng và chất lượng. Đến hết nhiệm kỳ, toàn tỉnh có 1.466 HTX với gần 42.000 thành viên; 3 liên hiệp HTX và gần 6.800 tổ hợp tác với gần 34.000 thành viên. Riêng năm 2025, tỉnh hỗ trợ 24 mô hình HTX phát triển sản xuất gắn với chuỗi giá trị, tổng kinh phí hơn 6 tỷ đồng; 45 HTX hoàn thành chuyển đổi sang mô hình HTX kiểu mới.

Với địa bàn rộng, nhiều vùng cao, biên giới, đông đồng bào dân tộc thiểu số, sản xuất hộ gia đình nhỏ lẻ vẫn là một trong những hạn chế đối với quá trình nâng cao thu nhập của người dân. Bởi vậy, giảm nghèo bền vững không thể chỉ dựa vào những hỗ trợ riêng lẻ cho từng hộ, mà cần những tổ chức đủ khả năng tập hợp người dân, tổ chức sản xuất, kết nối thị trường và tạo giá trị gia tăng. Đây chính là không gian để HTX phát huy vai trò.

Điển hình là HTX Dâu tằm Hạnh Lê, thôn Trúc Đình, xã Trấn Yên. Sinh ra trong một gia đình thuần nông, chị Nguyễn Thị Hồng Lê luôn trăn trở tìm hướng đi mới trong nông nghiệp để phát triển kinh tế gia đình ổn định, bền vững. Năm 2023, chị thành lập HTX Dâu tằm Hạnh Lê và đặt trụ sở ngay tại quê hương.

Từ nền tảng ban đầu, chị Hồng Lê vận động các hộ dân tham gia liên kết. Đến nay, HTX có 116 thành viên. Để chủ động nguồn giống, HTX đầu tư cơ sở nuôi tằm con quy mô 150 m² cùng 2,5 ha dâu kinh doanh.

Trung bình mỗi năm, cơ sở sản xuất khoảng 200 tờ trứng giống tằm, tương đương hơn 2.000 vòng tằm, cung ứng cho các hộ thành viên và người nuôi tằm tại nhiều địa phương lân cận.

HTX cũng chủ động tham gia chuỗi liên kết phát triển sản xuất trồng dâu, nuôi tằm theo chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản của tỉnh. Cùng với việc đưa giống mới, áp dụng tiến bộ kỹ thuật, đầu tư nhà tằm và vùng dâu tập trung, HTX trở thành đầu mối kết nối các nhóm nông dân với Công ty Cổ phần Dâu tằm tơ Yên Bái, góp phần giải quyết bài toán đầu ra cho sản phẩm.

Nhờ áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới, doanh thu trên mỗi ha đất của HTX đạt trên 300 triệu đồng/năm, nâng thu nhập của các hộ nông dân cao gấp 3,5 - 4 lần so với canh tác lúa truyền thống. Đến nay, chị Lê đã trực tiếp hỗ trợ 20 hộ dân xây dựng mô hình trồng dâu, nuôi tằm hiệu quả, giải quyết việc làm tại chỗ cho nhiều lao động nông thôn.

Từ những mô hình như vậy có thể thấy, một vài con giống hay một khoản hỗ trợ sản xuất chỉ tạo thêm nguồn thu trong một thời gian nhất định. Nhưng khi người dân được đưa vào chuỗi sản xuất có kỹ thuật, có tổ chức và có thị trường, khả năng duy trì sinh kế sẽ cao hơn.

HTX không thay thế các chương trình giảm nghèo, nhưng có thể trở thành một mắt xích quan trọng để biến nguồn lực hỗ trợ thành sinh kế lâu dài. Đặc biệt, ở vùng cao, việc phát triển HTX dựa trên lợi thế bản địa như nông nghiệp đặc sản, kinh tế rừng, nghề truyền thống, du lịch cộng đồng... vừa tạo việc làm, vừa góp phần bảo tồn giá trị văn hóa và hạn chế tình trạng người dân phải rời quê đi làm ăn xa.

Từ “có HTX” đến “HTX hoạt động hiệu quả”

Dù có nhiều chuyển biến tích cực, khu vực kinh tế tập thể Lào Cai vẫn đứng trước không ít thách thức. Tại Đại hội Liên minh HTX tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2026 - 2030, những hạn chế được chỉ ra gồm thiếu vốn, hạn chế về chuyển đổi công nghệ, liên kết sản xuất chưa chặt chẽ và vẫn còn nhiều HTX hoạt động kém hiệu quả...

Một HTX muốn trở thành “bệ đỡ” cho người nghèo trước hết phải có năng lực quản trị, phương án sản xuất - kinh doanh khả thi và thị trường ổn định. Người dân tham gia HTX cũng cần thực sự là chủ thể, được hưởng lợi từ kết quả sản xuất, chứ không chỉ đơn thuần trở thành người cung cấp nguyên liệu.

Khi HTX bán được sản phẩm với giá trị cao hơn, lợi ích phải quay trở lại thành viên thông qua giá thu mua, lợi nhuận, việc làm và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất. Chỉ khi đó, HTX mới tạo tác động thực chất đối với thu nhập của người dân.

Trong định hướng giai đoạn 2026 - 2030, Liên minh HTX tỉnh Lào Cai xác định phát triển HTX gắn với chuỗi giá trị các sản phẩm chủ lực là một trong ba khâu đột phá. Tỉnh đặt mục tiêu thành lập mới từ 600 HTX trở lên, nâng tỷ lệ HTX hoạt động hiệu quả lên từ 65%, tạo việc làm thường xuyên cho trên 33.000 lao động và nâng thu nhập bình quân của thành viên, người lao động HTX lên khoảng 90 triệu đồng/người/năm vào năm 2030.

Trong khi đó, giai đoạn 2026 - 2030, Lào Cai đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân hằng năm từ 2,5 - 3%, giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%, gắn với các giải pháp đa dạng sinh kế, hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề và tạo việc làm.

Giữa mục tiêu giảm nghèo và phát triển HTX có một điểm giao rõ ràng: Tạo việc làm, nâng thu nhập và phát triển sinh kế bền vững cho người dân.

Từ câu chuyện ở Bảo Hà, mô hình trồng dâu, nuôi tằm của HTX Hạnh Lê đến hàng trăm HTX trên địa bàn tỉnh Lào Cai cho thấy, khi được tổ chức đúng hướng, HTX có thể trở thành cầu nối đưa người dân vùng cao từ sản xuất nhỏ lẻ vào thị trường rộng lớn hơn.

Giảm nghèo bền vững, vì thế, không chỉ là đưa người dân qua một “ngưỡng nghèo”, mà là tạo đủ năng lực để họ không quay trở lại ngưỡng ấy. Và trong hành trình đó, một HTX hoạt động hiệu quả, gắn người dân với sản xuất, thị trường và chuỗi giá trị, có thể trở thành một trong những “cần câu” thiết thực để người dân chủ động vươn lên.

Thanh Vân