Trong nhiều chương trình hỗ trợ phát triển hợp tác xã (HTX), đối tượng được quan tâm đào tạo nhiều nhất thường là giám đốc, kế toán hoặc thành viên hội đồng quản trị. Cách tiếp cận này xuất phát từ giả định rằng năng lực của bộ máy lãnh đạo sẽ quyết định hiệu quả hoạt động của HTX.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển kinh tế hợp tác trên thế giới cho thấy một nhận thức ngày càng rõ nét: HTX không phải là doanh nghiệp thông thường. Nếu doanh nghiệp cổ phần có thể vận hành hiệu quả với một đội ngũ quản trị chuyên nghiệp và các cổ đông thụ động, thì HTX chỉ có thể phát triển bền vững khi chính các thành viên hiểu rõ vai trò chủ thể của mình.

Bởi vậy, nhiều quốc gia có phong trào HTX phát triển đã chuyển từ tư duy “đào tạo cán bộ HTX” sang tư duy “giáo dục toàn bộ cộng đồng thành viên HTX”.

Tổ chức của con người trước khi là tổ chức của vốn

Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) xác định giáo dục, đào tạo và cung cấp thông tin là một trong bảy nguyên tắc cơ bản của HTX.

Nguyên tắc này khẳng định rằng HTX có trách nhiệm giáo dục và đào tạo không chỉ cho cán bộ quản lý mà còn cho thành viên, đại diện được bầu và cộng đồng. Điều đó phản ánh bản chất đặc thù của HTX.

Trong doanh nghiệp thông thường, vốn là yếu tố liên kết cơ bản.Trong HTX, sự liên kết được hình thành trên cơ sở niềm tin, lợi ích chung và sự tham gia tự nguyện của các thành viên.

Nói cách khác, HTX trước hết là một cộng đồng hợp tác rồi mới là một tổ chức kinh tế. Vì vậy, chất lượng nguồn nhân lực trong HTX không chỉ được đo bằng năng lực của giám đốc mà còn được quyết định bởi trình độ nhận thức của từng thành viên.

Từ cách hiểu đó, các nước như Nhật Bản, Đức, Hà Lan, Hàn Quốc hay Canada đều xây dựng hệ thống đào tạo theo ba tầng. Tầng thứ nhất dành cho thành viên, tập trung vào bản chất và nguyên tắc HTX, quyền và nghĩa vụ, tinh thần hợp tác, kỷ luật hợp đồng, chất lượng sản phẩm và trách nhiệm cộng đồng, với mục tiêu không phải biến nông dân thành chuyên gia quản trị mà giúp họ hiểu mình là chủ sở hữu của HTX.

Tầng thứ hai dành cho hội đồng quản trị, gồm hoạch định chiến lược, giám sát tài chính, quản trị rủi ro, đại diện lợi ích thành viên và kiểm soát điều hành.

Tầng thứ ba dành cho giám đốc điều hành, với quản trị doanh nghiệp, marketing, tài chính, quản trị chuỗi giá trị, chuyển đổi số và phát triển thị trường.

Cấu trúc ba tầng ấy phản ánh một nhận thức, rằng HTX là một hệ thống và hiệu quả quản trị chỉ xuất hiện khi cả ba tầng cùng phát triển.

Từ đào tạo thành viên đến giáo dục công dân hợp tác xã

Vì sao đào tạo thành viên lại mang tính quyết định? Thực tế cho thấy nhiều HTX gặp khó không phải vì thiếu giám đốc giỏi, mà vì thành viên chưa thực sự hiểu HTX. Biểu hiện rất phổ biến, đó là không tuân thủ quy trình sản xuất chung, không giữ cam kết hợp đồng, chạy theo lợi ích ngắn hạn, thờ ơ với các cuộc họp và quyết định tập thể, thậm chí xem HTX là tổ chức của Nhà nước hay của riêng ban lãnh đạo.

Khi ấy, giám đốc dù có năng lực đến đâu cũng khó tạo ra thay đổi bền vững. Ngược lại, những HTX thành công thường có một cộng đồng thành viên hiểu rõ trách nhiệm tập thể, coi trọng chất lượng sản phẩm và lợi ích dài hạn.

Nhiều nghiên cứu về phát triển HTX ở châu Âu chỉ ra rằng vốn xã hội, lòng tin và mức độ tham gia của thành viên ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động, trong nhiều trường hợp còn quan trọng hơn cả nguồn vốn vật chất.

Cũng vì thế, thế giới đang dịch chuyển từ đào tạo thành viên sang giáo dục hợp tác xã (Cooperative Education), mở rộng từ kỹ năng sản xuất sang phát triển con người. Các chương trình không chỉ truyền đạt kiến thức về HTX, mà còn vun bồi kỹ năng hợp tác, văn hóa đối thoại, trách nhiệm xã hội, năng lực lãnh đạo bản thân, tư duy cộng đồng và khả năng thích ứng với thay đổi. 

ĐÀO TẠO NHÂN LỰC HỢP TÁC XÃ: BÀI 1 - Thế giới đào tạo từ nhà quản lý đến nhà kiến tạo hệ sinh thái

ĐÀO TẠO NHÂN LỰC HỢP TÁC XÃ: BÀI 3 - Tương lai đào tạo hợp tác xã không nằm ở giảng đường

Mục tiêu cuối cùng là hình thành những “công dân hợp tác xã”, những người hiểu rằng sự phát triển của bản thân gắn liền với sự phát triển của tập thể. Đây cũng là nền tảng để HTX phát triển bền vững qua nhiều thế hệ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đào tạo lãnh đạo HTX là điều kiện cần, nhưng đào tạo thành viên HTX mới là điều kiện đủ cho sự phát triển bền vững của kinh tế hợp tác.

Nếu giám đốc là người cầm lái con thuyền HTX thì các thành viên chính là những người cùng chèo lái và quyết định hướng đi của con thuyền ấy.

Một HTX mạnh không chỉ được tạo nên bởi một nhà lãnh đạo xuất sắc mà còn bởi một cộng đồng thành viên hiểu biết, có trách nhiệm và sẵn sàng hợp tác vì lợi ích chung.

Do đó, trong chiến lược phát triển kinh tế hợp tác hiện đại, giáo dục thành viên không nên được xem là hoạt động hỗ trợ, mà cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư nền tảng cho tương lai của HTX.

Lê Minh Hoan