Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (Luật số 131/2025/QH15) có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 và các văn bản liên quan là ngoặt đối với cộng đồng doanh nghiệp nói chung và khu vực kinh tế tập thể, HTX nói riêng. Điểm cốt lõi của đợt sửa đổi này là đơn giản hóa thủ tục đăng ký, thắt chặt cơ chế thực thi quyền và làm rõ quyền sở hữu đối với các tài sản trí tuệ được tạo ra từ ngân sách nhà nước hoặc các nguồn lực công cộng.

Điểm tựa pháp lý

Đây chính là bệ đỡ pháp lý quan trọng cho nhiều sản phẩm OCOP và các dòng nông sản đặc sản vùng miền, vốn là thế mạnh tuyệt đối của HTX nông nghiệp Việt Nam. Việc tối ưu hóa quy trình đăng ký nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý giúp các tổ chức kinh tế tập thể có công cụ tự vệ hữu hiệu trên thị trường.

Tuy nhiên, thực tế triển khai trên thị trường nông sản đang cho thấy một nghịch lý lớn khi hành lang pháp lý đã mở rộng nhưng tư duy của không ít nhà quản lý HTX vẫn chưa kịp thay đổi.

Theo số liệu thống kê, tính đến nay cả nước có hơn 35.000HTX, trong đó có 23.512 HTX nông nghiệp, nhưng tỷ lệ các đơn vị sở hữu văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp hoặc quyền đối với giống cây trồng mới chỉ chiếm chưa đầy 15%. Phần lớn các HTX vẫn đang vận hành theo phương thức bán sỉ truyền thống, xuất khẩu thô hoặc gia công cho các doanh nghiệp lớn, nơi sản phẩm làm ra bị hòa lẫn vào thị trường mà không có danh tính pháp lý hay thương hiệu riêng biệt.

Việc chưa quan tâm đến sở hữu trí tuệ khiến nhiều HTX dễ bị động trước các biến động thị trường và nạn hàng giả. Khi xảy ra tranh chấp, đạo nhái kiểu dáng bao bì, hoặc nghiêm trọng hơn là bị các đối tác nước ngoài đăng ký mất thương hiệu tại thị trường quốc tế, các HTX thường chịu phần thiệt thòi do chậm xác lập quyền sở hữu từ trước.

Điều này không chỉ gây thiệt hại về doanh thu mà còn ảnh hưởng đến uy tín, khiến các thành viên bị giảm sáng tạo và làm giảm sức cạnh tranh lâu dài của một tập thể.

Tài sản ảo tạo ra giá trị thật

Để thấy rõ sức mạnh của Luật Sở hữu trí tuệ khi thực sự đi vào cuộc sống, có thể nhìn vào câu chuyện thành công của HTX nông nghiệp 19/5 ở tỉnh Sơn La.

Nhận thức được rằng nếu không có danh tính pháp lý, đặc sản vùng cao sẽ mãi bị hòa lẫn và ép giá, những người đứng đầu HTX đã chủ động nộp đơn và được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ độc quyền cho nhãn hiệu HTX nông nghiệp  19/5, đồng thời đăng ký quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý Mộc Châu và bảo hộ kiểu dáng bao bì cho các dòng sản phẩm rượu mận, hoa quả sấy.

Sự nhạy bén về luật pháp này đã trở thành tấm thị thực quyền lực, giúp nông sản của HTX không chỉ đứng vững trước nạn hàng nhái tại thị trường nội địa mà còn tự tin xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khó tính, mang lại giá trị kinh tế cao hơn từ 20- 40% cho các thành viên.

Tại Thái Nguyên, HTX chè Hảo Đạt đã sớm đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu "Chè Hảo Đạt", đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho các mẫu hộp chè cao cấp (như hộp chè đinh, chè tôm nõn bằng gỗ, thiếc). Đặc biệt, HTX còn đăng ký bảo hộ quyền tác giả cho các quy trình đóng gói và bộ nhận diện thương hiệu độc bản.

Văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ giúp chè Hảo Đạt trở thành sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia. Khi có bản quyền pháp lý vững chắc, HTX tự tin tăng giá trị phân khúc sản phẩm lên hàng triệu đồng một ký đối với các dòng chè thượng hạng mà không sợ bị làm giả. Tài sản trí tuệ này cũng giúp HTX xây dựng chuỗi du lịch sinh thái không gian văn hóa chè độc quyền, đón hàng chục ngàn lượt khách mỗi năm.

Đưa luật vào cuộc sống

Mặc dù đã có những chuyển biến tích cực từ các mô hình điểm, nhìn chung hành trình xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của khối kinh tế tập thể vẫn đang  gặp nhiều lực cản nội tại lẫn khách quan.

Đầu tiên phải kể đến rào cản về năng lực tài chính và nhân sự chuyên trách tại các địa phương. Quy trình theo đuổi một văn bằng bảo hộ nhãn hiệu thường kéo dài từ 12 đến 18 tháng, và thực tế có thể lâu hơn nếu hồ sơ gặp phải các vấn đề tranh chấp hoặc cần sửa đổi nội dung.

Đối với một HTX quy mô nhỏ, việc duy trì kinh phí thuê tư vấn, theo dõi đơn và xử lý các thiếu sót trong hồ sơ là một gánh nặng lớn, trong khi bộ máy quản lý đa phần là nông dân, thiếu kiến thức chuyên sâu về luật pháp.

Nút thắt thứ hai nằm ở chỗ nhận thức về sở hữu trí tuệ của nhiều ban quản trị  HTX vẫn bị đóng khung và mơ hồ. Nhiều HTX hiện nay vẫn lầm tưởng rằng chỉ cần sản phẩm được cấp chứng nhận OCOP 3 sao, 4 sao hay chứng nhận chất lượng VietGAP, ISO là sản phẩm đó đã mặc nhiên được bảo hộ độc quyền trên thị trường.

Các chuyên gia cho rằng họ chưa phân biệt được giữa chứng nhận chất lượng kỹ thuật sản xuất và quyền sở hữu kiểu dáng, thương hiệu do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, dẫn đến việc chủ quan, không tiến hành các thủ tục bảo hộ cần thiết.

Thêm vào đó là sự thiếu chủ động trong việc tự bảo vệ quyền lợi của chính mình khi có sự cố xảy ra. Khi phát hiện sản phẩm của mình bị làm giả hay làm nhái trên thị trường, phản ứng phổ biến của các HTX là chọn giải pháp cam chịu hoặc âm thầm thay đổi mẫu mã bao bì của mình để né tránh xung đột, thay vì mạnh dạn sử dụng các công cụ pháp lý và chế tài hành chính mà Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đã quy định để đối đầu với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Sự chậm trễ này khiến nông sản Việt, dù đạt chất lượng cao, vẫn liên tục chịu cảnh vô danh khi bước ra biển lớn, phải đóng gói dưới nhãn mác của các tập đoàn nước ngoài, làm sụt giảm nghiêm trọng biên lợi nhuận của người nông dân.

Để Luật Sở hữu trí tuệ thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho khu vực kinh tế tập thể, các chuyên gia kinh tế cho rằng Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đã cắt giảm nhiều thủ tục hành chính, đây là cơ hội vàng để thay đổi cục diện. Tuy nhiên, các HTX cần hiểu rằng Nhà nước chỉ trao công cụ pháp lý, còn việc chủ động sử dụng công cụ đó để bảo vệ mình là quyền và nghĩa vụ của chính họ, do đó các đơn vị phải đưa chi phí phát triển thương hiệu vào danh mục đầu tư bắt buộc của phương án sản xuất kinh doanh hằng năm.

Về phía HTX, cần xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa HTX, doanh nghiệp và các chuyên gia sở hữu trí tuệ. Các HTX cần chủ động kết nối với các văn phòng luật sư, các tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp để rà soát, đánh giá lại toàn bộ bộ nhận diện sản phẩm hiện tại, từ đó thiết lập một chiến lược bảo hộ dài hạn cho cả thị trường nội địa lẫn các thị trường xuất khẩu mục tiêu. Việc này giúp giảm thiểu các rủi ro pháp lý phát sinh khi đưa hàng hóa đi tiêu thụ, xuất khẩu.

Tùng Lâm