Khi hợp tác xã cần một “cú hích” về vốn

Khu vực kinh tế tập thể, mà nòng cốt là hợp tác xã (HTX) vừa đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế (khoảng 4% GDP), vừa đóng góp gián tiếp thông qua tác động tới kinh tế hộ thành viên, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế cá thể, hộ gia đình (khoảng 30% GDP cả nước). Phát triển kinh tế hộ gia đình, đặc biệt là ở nông thôn, giúp tạo thu nhập bền vững cho mỗi thành viên, góp phần xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, mô hình này vẫn gặp nhiều khó khăn vì các hộ chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ, thiếu vốn, kỹ thuật, đầu ra cho sản phẩm.

Như vậy, nhu cầu liên kết các cá nhân kinh doanh, hộ gia đình lại thành các tổ hợp tác, hợp tác xã để hợp vốn, hợp sức lại, giải quyết các vấn đề khó khăn nêu trên là nhu cầu tất yếu và là vai trò của Hợp tác xã. Nếu phát triển các HTX mạnh, sẽ giải quyết được điểm yếu sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, thiếu liên kết, thiếu định hướng, thiếu kỹ thuật và vị thế thấp khi đàm phán với các đối tác mua/bán hàng hóa/dịch vụ.

Hợp tác xã với thế mạnh của mình, có khả năng sản xuất các mặt hàng có chất lượng, tuân thủ đúng quy trình sản xuất (Viet GAP, Global GAP, hữu cơ, Halal…). Tuy nhiên, để có thể tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp lớn, chuỗi siêu thị…, đòi hỏi các HTX phải có năng lực sản xuất lớn, các mặt hàng phải duy trì sản lượng thường xuyên, đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ sản phẩm khi đã được đưa vào chuỗi. Tuy nhiên, trở ngại chính của việc này lại đến từ việc thiếu vốn để phát triển sản xuất kinh doanh.

Việc tiếp cận tín dụng của các HTX đang gặp rất nhiều khó khăn, cụ thể: chỉ khoảng 10% số HTX được vay vốn của các Quỹ hỗ trợ phát triển HTX Trung ương và địa phương; chưa đến 4% số HTX tiếp cận được vốn vay của các tổ chức tín dụng, còn lại trên 80% số HTX phải vay trên thị trường phi chính thức, trong đó có tín dụng "đen" với lãi suất cao, thời hạn rất ngắn; các chính sách hỗ trợ tín dụng khác của Nhà nước áp dụng vào thực tiễn còn hạn chế.

Trong khi đó, do nhu cầu của thị trường trong nước và quốc tế, với các sản phẩm sạch, có chất lượng ngày càng cao. Rất nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tìm kiếm đầu vào ổn định, chất lượng tốt: nhà cung cấp trong nước chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, đặc biệt là các yêu cầu kỹ thuật cao; doanh nghiệp thiếu hụt thông tin và đối tác uy tín, khó khăn trong việc tìm kiếm, đánh giá và lựa chọn các đối tác/nhà cung cấp uy tín, chất lượng, dẫn đến rủi ro trong việc đảm bảo nguyên liệu, sản phẩm đầu vào.

Từ hỗ trợ tài chính đến kết nối chuỗi giá trị

Được thành lập cuối năm 2006 với vốn điều lệ ban đầu 100 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước, đến năm 2022, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX Việt Nam mới được cấp đủ vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng. Đến năm 2025, nguồn vốn này đã cơ bản được giải ngân hết để hỗ trợ khu vực kinh tế tập thể và hợp tác xã.

Trong giai đoạn đầu, với quy mô vốn còn hạn chế, Quỹ chính thức đi vào hoạt động từ cuối năm 2007 trong điều kiện nhiều khó khăn. Từ năm 2007 đến 2018, Quỹ đã cho vay 130 dự án của các HTX tại 35 tỉnh, thành phố, với tổng số tiền 292 tỷ đồng. Nguồn vốn này chủ yếu tập trung vào khu vực nông nghiệp, nông thôn, miền núi và vùng sâu, vùng xa (chiếm 79%), góp phần giúp các HTX đầu tư thiết bị, cải thiện hạ tầng sản xuất, ứng dụng kỹ thuật mới, nâng cao năng suất và thu nhập, đồng thời từng bước hình thành chuỗi giá trị và sản phẩm OCOP.

Bước sang giai đoạn 2019–2025, Quỹ được bổ sung vốn điều lệ từ ngân sách nhà nước trong bối cảnh nhiều biến động như dịch Covid-19, hậu Covid, lạm phát toàn cầu, chi phí đầu vào tăng cao và nhu cầu đầu tư của HTX suy giảm. Dù vậy, Quỹ vẫn duy trì hoạt động ổn định và từng bước mở rộng quy mô. Đặc biệt, từ năm 2024, Quỹ triển khai cơ chế cho vay mới theo Nghị định 45/2021/NĐ-CP, không chỉ cho vay đầu tư đối với HTX, liên hiệp HTX mà còn mở rộng cho vay tới cá nhân là thành viên HTX, tổ hợp tác và bổ sung hình thức cho vay vốn lưu động. Cơ chế này đã tạo chuyển biến rõ rệt, giúp gia tăng số lượng HTX và thành viên tiếp cận được nguồn vốn.

Tính chung giai đoạn 2019–2025, Quỹ đã ký hợp đồng cho vay 391 dự án, kế hoạch sản xuất kinh doanh, với tổng số tiền 2.116 tỷ đồng; giải ngân đạt 2.094 tỷ đồng; dư nợ đến cuối năm 2025 đạt 943 tỷ đồng.

Về cơ cấu cho vay, lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và diêm nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 234 dự án (60%), tương ứng 901 tỷ đồng (43%). Lĩnh vực vận tải, kho bãi chiếm 19% số dự án với 894 tỷ đồng (42%); lĩnh vực chế biến, chế tạo chiếm 8% với 143 tỷ đồng; các lĩnh vực khác chiếm tỷ trọng nhỏ. Nếu xét theo địa bàn, khu vực nông nghiệp và nông thôn chiếm tới 84% số dự án và 73% tổng doanh số cho vay. Đáng chú ý, dư nợ cho vay đối với cá nhân là thành viên HTX, tổ hợp tác đến năm 2025 đạt 187,3 tỷ đồng, tương đương khoảng 20% tổng dư nợ của Quỹ.

Hiệu quả của nguồn vốn được thể hiện rõ nét trong thực tiễn. Các HTX và cá nhân vay vốn đã sử dụng đúng mục đích, đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất, tăng cường liên kết với doanh nghiệp và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị trong nước cũng như xuất khẩu. Nhờ đó, doanh thu bình quân của một HTX tăng 43,5%, lợi nhuận tăng 37,2%.

Không chỉ cải thiện hiệu quả sản xuất kinh doanh, nguồn vốn của Quỹ còn giúp củng cố năng lực tài chính của HTX, thu hút thêm thành viên tham gia. Số thành viên tăng 24%, số lao động tăng bình quân 37%; thu nhập của thành viên tăng 26,2%, thu nhập của người lao động tăng 24,2%, đồng thời tạo việc làm cho hơn 15.000 lao động trực tiếp và gián tiếp.

Khi năng lực tài chính được tăng cường, các HTX có điều kiện mở rộng quy mô, duy trì sản lượng ổn định, đáp ứng yêu cầu của các doanh nghiệp và hệ thống phân phối lớn như Winmart, Co.op Mart, Aeon Mall, GO!… qua đó từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, từ năm 2024 đến nay, đã có 35 HTX vay vốn từ Quỹ được Liên minh HTX Việt Nam trao các giải thưởng như Ngôi sao Hợp tác xã, Mai An Tiêm. Không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, các giải thưởng này còn góp phần quảng bá thương hiệu, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng cơ hội kết nối thị trường cho các HTX.

Bài toán chính sách

Theo thống kê từ Liên minh HTX các tỉnh/thành phố trên cả nước, tổng nhu cầu vốn tín dụng giai đoạn 2026-2030 của khu vực kinh tế tập thể đối với Quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã Việt Nam khoảng 19.300 tỷ đồng, trong đó các nhu cầu có thể đáp ứng được các điều kiện vay vốn theo Quy chế cho vay hiện tại của Quỹ là khoảng 15.000 tỷ đồng (HTX, LHHTX khoảng 8.300 tỷ đồng, thành viên HTX, thành viên THT khoảng 6.700 tỷ đồng). Riêng năm 2026, nhu cầu vay vốn của Quỹ khoảng 3.200 tỷ đồng.

Tuy nhiên, với số vốn điều lệ được cấp là 1.000 tỷ đồng, Quỹ đã giải ngân đến hết năm 2025 là 943 tỷ đồng; đạt hiệu suất sử dụng vốn điều lệ 94,3% - thuộc nhóm các Quỹ tài chính Nhà nước ngoài ngân sách có hiệu suất sử dụng vốn cao. Với số vốn còn lại, chỉ đáp ứng được các hợp đồng cho vay đã ký kết, và hiện không thể tiếp nhận các nhu cầu vay vốn mới. Hiện có rất nhiều HTX có nhu cầu và có khả năng đáp ứng điều kiện vay vốn nhưng chưa được xem xét vay vốn tại Quỹ.

Liên minh HTX Việt Nam đã trình Thủ tướng Chính phủ “Đề án bổ sung vốn điều lệ cho Quỹ hỗ trợ phát triển HTX Việt Nam giai đoạn 2026-2030”. Đề án đã phân tích, đánh giá về tình hình hoạt động của Quỹ đến hết năm 2025; Đề xuất phương án bổ sung vốn theo hướng ngân sách Nhà nước bổ sung để tăng vốn cho Quỹ từ 1.000 tỷ đồng lên 2.000 tỷ đồng; Kế hoạch triển khai hoạt động, nhiệm vụ, giải pháp sau khi được bổ sung vốn; Hiệu quả và tác động kinh tế - xã hội sau khi bổ sung vốn...

Do vậy, Quỹ hỗ trợ phát triển HTX Việt Nam đề xuất Thủ tướng Chính phủ xem xét Đề án nêu trên của Liên minh HTX Việt Nam; đồng thời xem xét, quyết định bổ sung vốn điều lệ cho Quỹ từ 1.000 tỷ đồng lên 2.000 tỷ đồng; bố trí trong kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030 nguồn chi đầu tư phát triển để cấp bổ sung vốn điều lệ cho Quỹ số tiền là 1.000 tỷ đồng theo lộ trình: Từ năm 2026 đến năm 2029, mỗi năm ngân sách nhà nước cấp 250 tỷ đồng.

Quốc Toản