Thay đổi cách làm, nâng giá trị nông sản
Trong sản xuất nông nghiệp, tình trạng manh mún, thiếu liên kết từng khiến nhiều hộ dân rơi vào thế bị động. Sản phẩm làm ra phụ thuộc vào thương lái, giá cả biến động theo mùa vụ, trong khi người sản xuất ít có khả năng kiểm soát chất lượng và tìm kiếm thị trường. Sự phát triển của các HTX theo hướng tổ chức sản xuất tập trung đang từng bước tháo gỡ những hạn chế này.
Thay vì chỉ cung cấp giống, vật tư và dịch vụ đầu vào, nhiều HTX đã đứng ra quy hoạch vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật, thống nhất quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng và tổ chức tiêu thụ.
HTX Sản xuất chè an toàn Long Cốc là một ví dụ. Thành lập năm 2018, HTX hiện liên kết vùng nguyên liệu gần 40ha, trong đó 15ha đạt chuẩn VietGAP, mỗi năm cung ứng khoảng 10 tấn chè thành phẩm. Việc thống nhất quy trình sản xuất, đầu tư chế biến, bao bì và tem truy xuất nguồn gốc giúp đơn vị xây dựng được 4 sản phẩm OCOP cấp tỉnh.
Đáng chú ý, HTX không chỉ tiêu thụ chè qua các kênh truyền thống mà còn đưa sản phẩm đến điểm du lịch đồi chè Long Cốc, kết hợp tham quan, trải nghiệm và thưởng trà. Cách làm này mở rộng giá trị của sản phẩm, đưa nông nghiệp gắn với du lịch, đồng thời tạo thêm cơ hội tiêu thụ trực tiếp thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khâu trung gian.
Trong khi đó, HTX Nấm Tam Đảo lựa chọn hướng phát triển dựa trên khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Từ các sản phẩm nấm bào ngư, nấm linh chi, HTX mở rộng sang chế biến sâu các sản phẩm từ đông trùng hạ thảo; liên kết với hơn 130 hộ trong và ngoài tỉnh, hỗ trợ giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm.
Việc sử dụng website, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử kết hợp hệ thống siêu thị và điểm bán OCOP giúp HTX mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng.
Theo ông Nguyễn Quốc Huy, Giám đốc HTX Nấm Tam Đảo, chuyển đổi số giúp đơn vị bán hàng hiệu quả hơn, kết nối nông dân và quảng bá nông sản sạch. Năm 2025, HTX đạt doanh thu trên 5 tỷ đồng, lợi nhuận khoảng 2 tỷ đồng.
Chuẩn hóa sản xuất để mở rộng thị trường
Thành công từ thực tế cho thấy vai trò của HTX trong tổ chức lại sản xuất. Khi có đơn vị đứng ra hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và tìm kiếm đầu ra, người dân có điều kiện giảm chi phí, hạn chế rủi ro tiêu thụ và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Quan trọng hơn, việc tham gia HTX giúp các hộ nhỏ lẻ có cơ hội tiếp cận những thị trường mà nếu hoạt động riêng rẽ, họ khó đáp ứng được yêu cầu.
Đến hết năm 2025, Phú Thọ có 803 HTX nông nghiệp đang hoạt động, thu hút khoảng 129.300 thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho 20.600 lao động. Doanh thu bình quân mỗi HTX ước đạt 1,715 tỷ đồng/năm, lợi nhuận bình quân khoảng 244 triệu đồng. Toàn tỉnh có 135 HTX liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị và 127 HTX ứng dụng công nghệ cao.
Những con số cho thấy khu vực kinh tế tập thể đang đóng góp ngày càng rõ nét vào phát triển kinh tế nông thôn. HTX vừa tạo không gian liên kết giữa các hộ sản xuất, vừa hình thành thêm việc làm tại địa phương thông qua các hoạt động sơ chế, chế biến, đóng gói, vận chuyển và thương mại. Nhờ đó, cơ hội tăng thu nhập không chỉ giới hạn ở người trực tiếp trồng trọt mà còn mở rộng sang lao động tham gia các khâu trong chuỗi sản xuất.
Nếu tổ chức sản xuất là nền tảng thì chất lượng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường là điều kiện để HTX phát triển bền vững. Khi nông sản muốn vào siêu thị, chuỗi phân phối hiện đại hoặc xuất khẩu, yêu cầu không còn dừng ở sản lượng mà bao gồm quy trình canh tác, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định của nguồn cung.
Từ năm 2021 đến nay, nhiều HTX trong tỉnh được hỗ trợ áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, sản xuất hữu cơ và xây dựng mã số vùng trồng. Riêng khu vực Hòa Bình cũ có 37 HTX được hỗ trợ tư vấn, chứng nhận chất lượng; 43 HTX, tổ hợp tác được hỗ trợ hoàn thiện tiêu chuẩn sản phẩm. Cơ quan chức năng đã cấp 21 mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu và 23 mã số vùng trồng phục vụ thị trường trong nước.
Cùng với chuẩn hóa vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến và bảo quản cũng được chú trọng. Có 26 HTX khu vực Hòa Bình được hỗ trợ hơn 25 tỷ đồng để xây dựng nhà xưởng, dây chuyền chế biến, kho lạnh và điểm thu gom.
Tại khu vực Phú Thọ, Vĩnh Phúc, các HTX được hỗ trợ nhà màng, hệ thống tưới, thiết bị sơ chế và đóng gói.
Gỡ điểm nghẽn để HTX phát triển thực chất
Bên cạnh chất lượng, xây dựng thương hiệu và nhận diện sản phẩm cũng trở thành yêu cầu quan trọng. Phú Thọ hiện có xấp xỉ 700 sản phẩm OCOP, trong đó có 6 sản phẩm 5 sao và hơn 100 sản phẩm 4 sao. Giai đoạn 2021-2025, địa phương bố trí hơn 16,1 tỷ đồng hỗ trợ 31 HTX chuẩn hóa chất lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và nâng hạng sản phẩm.
Hoạt động xúc tiến thương mại cũng được mở rộng. Trong 5 năm, có 889 lượt HTX được hỗ trợ xúc tiến thương mại với tổng kinh phí hơn 22 tỷ đồng; 17 HTX được hỗ trợ liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản. Thông qua hội chợ, triển lãm và chương trình kết nối cung - cầu, các HTX có thêm cơ hội tiếp xúc doanh nghiệp phân phối, tìm hiểu yêu cầu thị trường và điều chỉnh sản phẩm.
Hiệu quả của quá trình này thể hiện qua những đơn hàng xuất khẩu cụ thể. Năm 2025, HTX Nông nghiệp Đại Đồng duy trì hơn 31ha bưởi Diễn có mã số vùng trồng, sản lượng khoảng 800 tấn, trong đó 35 tấn được xuất khẩu sang EU thông qua liên kết với doanh nghiệp. Đây là minh chứng cho khả năng tham gia thị trường quốc tế của các mô hình HTX khi có vùng nguyên liệu đạt chuẩn và đối tác tiêu thụ.
Quý I/2026, kim ngạch xuất khẩu nông sản toàn tỉnh đạt trên 347 tỷ đồng. Các mặt hàng như chè, măng, rau củ chế biến, cam, bưởi, quế và gia vị đã tiếp cận những thị trường như EU, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và Trung Đông. Đằng sau kết quả này là quá trình chuẩn hóa sản xuất, nâng chất lượng và tăng cường liên kết giữa HTX với doanh nghiệp.
Dù đạt nhiều kết quả, quá trình phát triển HTX tại Phú Thọ vẫn còn những khoảng cách đáng kể giữa tiềm năng và năng lực thực tế. Tỷ lệ HTX liên kết theo chuỗi giá trị mới đạt khoảng 16,8%, tỷ lệ ứng dụng công nghệ cao khoảng 15,8%. Phần lớn HTX vẫn gặp khó khăn về vốn đầu tư, hạ tầng chế biến, nhân lực quản lý và khả năng duy trì thị trường ổn định.
Điều này cho thấy mở rộng số lượng HTX chưa đủ, vấn đề quan trọng hơn là nâng cao năng lực hoạt động và hiệu quả liên kết. Do đó, chính sách hỗ trợ cần chuyển mạnh theo hướng có trọng tâm, ưu tiên những HTX sở hữu vùng nguyên liệu, có phương án sản xuất khả thi, năng lực quản trị và hợp đồng tiêu thụ cụ thể.
Nguồn lực cũng cần tập trung vào hỗ trợ HTX thúc đẩy chế biến, bảo quản, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. Từ đó, giúp HTX trở thành đầu mối liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và thị trường, mang lại lợi ích lâu dài cho thành viên và đóng góp bền vững vào kinh tế - xã hội địa phương.