Với lợi thế về sản xuất nông nghiệp và thủy sản, Cà Mau đang hình thành ngày càng nhiều mô hình HTX gắn sản xuất với tiêu chuẩn chất lượng. Từ đây, những sản phẩm vốn chỉ được biết đến ở phạm vi địa phương đang từng bước tạo dựng thương hiệu và gia tăng giá trị trên thị trường.

Sở hữu trí tuệ gắn với sản phẩm đạt chuẩn

Toàn tỉnh hiện có khoảng 93.000 ha sản xuất tôm - lúa, trong đó khu vực phía Bắc hơn 47.000 ha, phía Nam hơn 43.000 ha. Trên nền diện tích này, nông dân và các HTX đã phát triển nhiều mô hình luân canh, kết hợp như tôm - lúa, cua - tôm - lúa, lúa - tôm càng xanh - tôm thẻ chân trắng.

Điểm đáng chú ý là quá trình chuyển đổi không chỉ nhằm tăng năng suất. Nhiều vùng sản xuất đã chuyển sang mô hình sạch, an toàn sinh học, giảm tác động môi trường và áp dụng các tiêu chuẩn ASC, BAP, GlobalGAP, VietGAP. Khi thị trường đòi hỏi minh bạch, sản phẩm phải chứng minh rõ nguồn gốc, quy trình và chất lượng. Đây cũng là nền tảng để HTX xây dựng thương hiệu và phát triển tài sản trí tuệ.

HTX Chế biến - Thương mại - Dịch vụ - Nuôi trồng thủy sản Cái Bát tại xã Hưng Mỹ, là một ví dụ. Mỗi năm, HTX chế biến khoảng 50-60 tấn thủy sản với các sản phẩm chủ lực như tôm sú cấp đông, cua biển, bánh phồng tôm. Đến nay, HTX có 5 sản phẩm OCOP từ 3-4 sao.

Trong đó, tôm sú cấp đông đạt OCOP 4 sao và được chứng nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực. Bánh phồng tôm đạt OCOP 4 sao. Tôm khô, chả cá phi và cua biển sống đạt OCOP 3 sao.

Không dừng ở việc xây dựng sản phẩm OCOP, HTX Cái Bát còn đầu tư vào hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. HTX là đơn vị đầu tiên của cả nước đạt chứng nhận Tiêu chuẩn quốc tế nuôi trồng thủy sản ASC và được chứng nhận ISO 9001:2015 về hệ thống quản lý chất lượng.

Hiện HTX có 26 thành viên, liên kết với 104 thành viên để mở rộng vùng nuôi chứng nhận hữu cơ và an toàn thực phẩm với quy mô 178 ha. Sản phẩm được tiêu thụ tại Cần Thơ, Tp.HCM, Hà Nội, Hải Phòng và có mặt trong hệ thống siêu thị AEON tại Hà Nội.

Theo ông Nguyễn Hoàng Ân, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Cái Bát, để đáp ứng các yêu cầu này, HTX phải thay đổi phương thức sản xuất, tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội, an sinh động vật và an toàn thực phẩm.

Câu chuyện HTX Cái Bát cho thấy sở hữu trí tuệ không chỉ là nhãn hiệu. Đó còn là chất lượng, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn và quy trình quản lý. Khi được bảo hộ và khai thác tốt, những giá trị này sẽ tạo lợi thế cạnh tranh bền vững cho HTX.

Tạo “hộ chiếu” đi  vào  thị  trường  khó  tính

Nếu tài sản trí tuệ là phần giá trị được tích lũy thì tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và quản lý chất lượng chính là nền móng để tạo ra giá trị đó. Đây đang là hướng đi được HTX Nông nghiệp Thủy sản và Dịch vụ Ba Đình tại xã Vĩnh Lộc, lựa chọn.

HTX có 278 thành viên, quản lý khoảng 720 ha sản xuất theo mô hình lúa - tôm. Trên vùng sản xuất này, HTX từng bước đưa kỹ thuật mới vào đồng ruộng, đồng thời xây dựng chuỗi liên kết với doanh nghiệp.

Trong sản xuất lúa, HTX áp dụng gieo mạ thảm, cấy máy, xạ hàng, xạ cụm và sử dụng máy bay không người lái phun thuốc bảo vệ thực vật. Các giải pháp này giúp giảm chi phí, hạn chế sâu bệnh, bảo vệ môi trường và sức khỏe người sản xuất. Năng suất lúa nhờ đó tăng khoảng 500 kg đến 1 tấn/ha/vụ.

Trong nuôi tôm, HTX chủ động đầu tư khu ương dưỡng tôm giống thích nghi với độ mặn thấp. Cách làm này giúp chủ động nguồn giống, giảm tỷ lệ hao hụt, rút ngắn thời gian nuôi và nâng hiệu quả sản xuất.

Đáng chú ý, HTX đã phối hợp với doanh nghiệp triển khai chứng nhận tôm sạch ASC trên diện tích 390 ha trong năm 2025. Đây là nền tảng để sản phẩm tôm sú của địa phương tham gia sâu hơn vào thị trường xuất khẩu.

Đối với cây lúa, HTX đang xây dựng thương hiệu “Gạo lúa - tôm Ba Đình”, đồng thời áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử trong sản xuất. Năm 2024, sản phẩm gạo lúa - tôm Ba Đình được công nhận đạt chuẩn OCOP.

Ông Nông Văn Thạch, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Ba Đình, cho biết việc áp dụng quy trình sản xuất an toàn, sạch theo hướng hữu cơ giúp sản phẩm nâng chất lượng và tăng khả năng tiêu thụ. HTX cũng liên kết với 3 doanh nghiệp cung ứng vật tư và tiêu thụ sản phẩm, qua đó nâng lợi nhuận cho thành viên khoảng 15-20%.

Từ câu chuyện này có thể thấy, mã số vùng sản xuất, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng không chỉ là yêu cầu kỹ thuật. Đây còn là “hộ chiếu” đưa sản phẩm vào thị trường khó tính. Dữ liệu minh bạch giúp HTX chứng minh chất lượng, xây dựng thương hiệu và bảo vệ tài sản trí tuệ. Qua đó, HTX giảm nguy cơ mất thị trường do không đáp ứng yêu cầu.

Đặc biệt, với các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, thương hiệu chỉ bền vững khi gắn với chất lượng và an toàn thực phẩm. Vì vậy, nhận thức về sở hữu trí tuệ cần được nâng cao trong toàn bộ chuỗi, từ vùng nguyên liệu, chế biến đến đóng gói, phân phối và tiêu dùng.

Chuyển đổi số, nâng giá trị tài sản trí tuệ

Từ câu chuyện của HTX Cái Bát đến HTX Ba Đình, đang cho thấy chất lượng và minh bạch ngày càng quyết định sức cạnh tranh của sản phẩm. Người tiêu dùng không chỉ quan tâm sản phẩm mà còn muốn biết nguồn gốc, tiêu chuẩn và thông tin truy xuất. Vì vậy, chuyển đổi số, thương hiệu số và sở hữu trí tuệ đang trở thành những mắt xích quan trọng để HTX nâng giá trị sản phẩm.

Với HTX Cái Bát, quá trình này được thể hiện qua việc chuẩn hóa vùng nuôi, áp dụng ASC, ISO 9001:2015 và phát triển sản phẩm OCOP. Với Ba Đình, đó là xây dựng thương hiệu "Gạo lúa - tôm Ba Đình", truy xuất nguồn gốc điện tử và chuẩn hóa vùng sản xuất.

Những cách làm này cho thấy tài sản trí tuệ không phải giá trị xa rời hoạt động sản xuất. Ngược lại, tài sản trí tuệ được tạo dựng từ chính chất lượng, uy tín và sự khác biệt của sản phẩm.

Theo ông Nguyễn Hoàng Ân, HTX Cái Bát sẽ tiếp tục cải tiến để nâng chất lượng sản phẩm, dịch vụ và uy tín trên thị trường. Mục tiêu là tạo sự hài lòng cho người tiêu dùng trước, trong và sau khi sử dụng sản phẩm, qua đó góp phần thay đổi thói quen và tăng niềm tin vào hàng Việt.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu hội nhập ngày càng sâu. Các thị trường xuất khẩu liên tục nâng yêu cầu về an toàn thực phẩm, môi trường, trách nhiệm xã hội, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững.

Trong cuộc chơi đó, HTX không thể chỉ dựa vào sản lượng hay lợi thế tự nhiên. Lợi thế phải được chuyển hóa thành chất lượng, tiêu chuẩn, dữ liệu và thương hiệu được bảo vệ.

Việc tuyên truyền về sở hữu trí tuệ cần gắn với hướng dẫn HTX áp dụng tiêu chuẩn, mã số vùng sản xuất, truy xuất nguồn gốc và hệ thống quản lý chất lượng. HTX cũng cần được hỗ trợ bảo hộ nhãn hiệu, phát triển thương hiệu số và khai thác tài sản trí tuệ trên thương mại điện tử. Khi chất lượng và nguồn gốc được kiểm chứng, sản phẩm lúa - tôm sẽ tạo ra giá trị bền vững hơn cho HTX.

Với Cà Mau, lợi thế lớn từ mô hình lúa - tôm đang mở ra cơ hội để các HTX đi xa hơn trên thị trường. Nhưng để biến lợi thế tự nhiên thành lợi thế cạnh tranh, con đường không thể thiếu là xây dựng tài sản trí tuệ trên nền tảng chất lượng, an toàn, minh bạch và chuyển đổi số. Đó cũng là cách để thương hiệu HTX không chỉ được biết đến trong nước mà từng bước có chỗ đứng trong chuỗi giá trị và thị trường quốc tế.

                                                                                 Thanh Loan