Thống kê cho thấy, cả nước có hơn 36.000 HTX thì tỷ lệ nữ tham gia quản lý, điều hành trong khu vực HTX nông nghiệp hiện chiếm khoảng 10%. Dù vậy, sức ảnh hưởng, tư duy chiến lược và quyết đoán của họ lại vượt xa những con số khiêm tốn đó.

Từ vùng nguyên liệu đến thị trường quốc tế

Trong quản trị HTX hiện đại, tư duy không dừng lại ở việc sản xuất nông sản thô mà phải hướng tới chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và chủ động tìm kiếm thị trường quốc tế. Những nữ "thuyền trưởng" thành công là những người dám bước ra khỏi vùng an toàn, đối mặt với bài toán "được mùa mất giá" bằng các chiến lược bài bản.

Một minh chứng điển hình cho bản lĩnh đưa nông sản địa phương ra thị trường quốc tế là chị Nguyễn Thị Châu, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp Hành tím Nhơn Hải (Khánh Hòa).

Trăn trở trước thực trạng hành tím tại địa phương thường xuyên bị thương lái ép giá, tháng 8/2022, chị Châu quyết định thành lập HTX chỉ với 8 thành viên nữ ban đầu. Quyết định quản trị mang tính bước ngoặt của chị Châu là chuẩn hóa toàn bộ quy trình canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, xây dựng mã số vùng trồng cho 14 ha đất canh tác và áp dụng mô hình luân canh hành tím với đậu phộng, đậu xanh. Mô hình này vừa cải tạo đất, giảm chi phí đầu tư, vừa nâng cao chất lượng củ hành chắc, mượt và lưu giữ hương vị thơm nồng đặc trưng.

Không dừng lại ở thị trường nội địa, chị Châu có bước đi táo bạo khi đưa sản phẩm hành tím Nhơn Hải tiếp cận các quy chuẩn đóng gói quốc tế để xuất khẩu trực tiếp. Đến nay, với quy mô 23 thành viên, vốn hoạt động hơn 1,5 tỷ đồng và sản lượng trên 10.000 tấn/năm, HTX của chị đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao và trở thành đơn vị đầu tiên tại vùng thủ phủ hành tím Khánh Hoà xuất khẩu đều đặn trung bình 3 tấn hành tím/tuần sang các thị trường khắt khe như Nhật Bản, Indonesia. Hiện tại, chị Châu tiếp tục mở rộng kênh phân phối trên các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới như Alibaba để đưa củ hành tím Việt Nam vươn xa hơn.

Cũng mang tư duy quản trị đột phá trong khâu chế biến sâu, chị Nguyễn Thị Kim Phượng, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nham Biền (thành phố Bắc Ninh) đã khẳng định sức trẻ trong kinh tế tập thể. Thành lập HTX vào năm 2024, chị Phượng quyết định đầu tư hệ thống máy hạ thủy phần hiện đại để xử lý mật ong nguyên chất, kiểm soát nghiêm ngặt quy trình an toàn sinh học. Tư duy làm thương hiệu sắc bén của chị đã biến mật ong Khe Róc thành hệ sinh thái sản phẩm đa dạng gồm Viên nghệ mật ong, Mật ong đông trùng hạ thảo, Tinh bột nghệ, Phấn hoa...

Đến nay, HTX sở hữu 03 sản phẩm OCOP 3 sao, trong đó Viên nghệ mật ong được tôn vinh là sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu tỉnh Bắc Ninh. Năm 2025, HTX đạt doanh thu khoảng 1,8 tỷ đồng, đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ cho lao động theo Luật Hợp tác xã.

Tương tự, tại miền Trung, chị Nguyễn Thị Giang, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Sản xuất cây dược liệu sạch và Kinh doanh nông nghiệp Cự Nẫm (Quảng Trị) lại thể hiện tư duy quản trị quy mô lớn. Chị đã quyết đoán xây dựng vùng trồng liên kết lên tới 60 ha với hơn 70 hộ dân, sản lượng 250 tấn dược liệu tươi/năm.

Để nâng cao giá trị gia tăng, chị Giang mạnh tay dồn lực đầu tư nhà xưởng đạt chuẩn ISO, VietGAP, HACCP cùng công nghệ chiết xuất, sấy năng lượng mặt trời hiện đại. Chiến lược chế biến sâu giúp HTX sở hữu 04 sản phẩm OCOP 4 sao, 01 sản phẩm OCOP 3 sao, mang về doanh thu 10 tỷ đồng/năm — gấp 7 đến 10 lần so với cây trồng truyền thống.

Vượt sóng thị trường, tạo sinh kế cộng đồng

Điểm khác biệt nổi bật ở các "nữ tướng" này chính là sự kiên trì bền bỉ trước thất bại và khả năng kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế với trách nhiệm xã hội. Họ không chỉ điều hành mô hình kinh tế tập thể bằng con số doanh thu mà bằng cả trái tim nhân văn.

Câu chuyện khởi nghiệp chông gai nhưng đầy ngoạn mục của chị Nguyễn Thị Thắm, Giám đốc HTX Thủ công mỹ nghệ Tân Thọ (tỉnh Thanh Hóa) là bài học sâu sắc về sự kiên định trong quản trị. Bắt đầu từ việc vận hành khôi phục nghề mây tre đan truyền thống năm 2007 nhưng gặp bế tắc về đầu ra, thu nhập những tháng đầu chưa nổi 100.000 đồng/người, chị Thắm phải làm qua nhiều nghề từ đan cói, khâu bóng thể thao đến làm cơi trầu.

Quyết định kinh doanh mang tính đột phá diễn ra vào năm 2010 khi chị thành lập HTX Tân Thọ và kiên quyết cắt bỏ khâu trung gian, trực tiếp mang sản phẩm giỏ tích đựng ấm trà đi gõ cửa từng hội chợ trong và ngoài tỉnh. Chị đưa ra chính sách bán hàng táo bạo: cam kết thu hồi lại toàn bộ hàng nếu đại lý không bán được. Chính sự cam kết về chất lượng và cách tiếp thị kiên trì đã giúp HTX có những ngày bán ra hơn 30 triệu đồng tiền hàng, tạo đà cho sản phẩm phủ sóng toàn quốc.

Đặc biệt, triết lý quản trị của chị Thắm thể hiện rõ nét qua việc biến HTX thành "mái nhà chung" cho những đối tượng yếu thế. Hiện nay, HTX Tân Thọ tạo việc làm cho hơn 500 lao động địa phương với thu nhập từ vài trăm nghìn đến 7 triệu đồng/tháng, trong đó hơn 80% là phụ nữ lớn tuổi, phụ nữ đơn thân và người khuyết tật.

Thành viên được đào tạo nghề miễn phí, được làm việc trong môi trường trân trọng và sẻ chia. Những đôi bàn tay không trọn vẹn như trường hợp chị Thơm — người phụ nữ khuyết tật chân bẩm sinh gánh vác cả gia đình — nhờ có nghề đan lát đã tự chủ thu nhập 4 - 5 triệu đồng/tháng. Đến nay, HTX Tân Thọ sở hữu 3 sản phẩm OCOP 4 sao (đĩa cói, sọt cói, chậu cói), đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm nhờ xuất khẩu các mặt hàng thảm, túi xách, giỏ cói sang các thị trường khó tính như Mỹ, Đức.

Sự thấu hiểu và sẻ chia cũng là kim chỉ nam trong hoạt động của chị Nguyễn Thị Châu (HTX Hành tím Nhơn Hải) hay chị Nguyễn Thị Giang (HTX Cự Nẫm). Các HTX này đều thực hiện chính sách ứng trước vốn, cung cấp con giống, vật tư miễn phí và bao tiêu toàn bộ đầu ra cho thành viên và hộ liên kết. 

Khẳng định vai trò nữ lãnh đạo trong HTX

Sự thành công của các HTX do phụ nữ làm chủ đã chứng minh một thực tế: khi người phụ nữ được trao quyền và phát huy đúng tiềm năng, họ hoàn toàn có thể tạo nên những kỳ tích kinh tế. Sự quyết đoán trong đầu tư công nghệ, sự nhạy bén trong bắt nhịp xu hướng xuất khẩu thương mại điện tử, cùng lòng kiên trì khi đối mặt với khủng hoảng thị trường là những tố chất giúp các nữ giám đốc HTX chèo lái con thuyền kinh tế tập thể vượt qua sóng lớn.

Những mô hình HTX doanh thu từ vài tỷ đến hàng chục tỷ đồng, mở rộng thị trường ra quốc tế như HTX Hành tím Nhơn Hải, HTX Thủ công mỹ nghệ Tân Thọ hay HTX Dược liệu Cự Nẫm… không chỉ giải quyết bài toán thu nhập cho nông dân mà còn trực tiếp đóng góp vào tiến trình chuyển đổi xanh, nông nghiệp tuần hoàn và giảm nghèo bền vững.

Nhìn về tương lai, dưới sự đồng hành, hỗ trợ về chính sách, đào tạo và kết nối thương mại của Liên minh HTX Việt Nam, đội ngũ nữ lãnh đạo HTX sẽ tiếp tục là lực lượng nòng cốt, truyền cảm hứng cho hàng triệu phụ nữ nông thôn khởi nghiệp. Những "bông hồng thép" trên mặt trận kinh tế tập thể ấy đang từng ngày khẳng định bản lĩnh, đưa thương hiệu sản phẩm Việt vươn xa hơn trên thị trường quốc tế.

Tùng Lâm