Nếu trước đây, câu chuyện của nhiều HTX nông nghiệp chỉ dừng lại ở năng suất và sản lượng thì nay, “cuộc chơi” đã thay đổi. Để chinh phục thị trường khó tính, hạt gạo cần chất lượng, hồ sơ số, khả năng truy xuất nguồn gốc và thương hiệu được bảo hộ. Đó cũng là hành trình mà HTX Nông nghiệp Gò Gòn đang theo đuổi.

Xây nền sở hữu trí tuệ từ cánh đồng

Tháng 3/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh phối hợp Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) trao Giấy chứng nhận sản xuất lúa theo quy trình kỹ thuật lúa chất lượng cao, phát thải thấp cho HTX Gò Gòn.

Tấm giấy chứng nhận không đơn thuần ghi nhận việc HTX áp dụng đúng quy trình kỹ thuật. Quan trọng hơn, đây là “tấm hộ chiếu” để vùng nguyên liệu từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xuất khẩu, nơi tiêu chuẩn sản xuất trở thành nền tảng của thương hiệu.

Ông Trương Hữu Trí, Giám đốc HTX Gò Gòn, cho biết vụ Đông Xuân 2025-2026, HTX được Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng IRRI chọn làm mô hình điểm triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh.

Mô hình được triển khai trên diện tích hơn 50ha với 11 hộ thành viên tham gia. Điều khiến nhiều nông dân bất ngờ không phải là việc giảm giống hay giảm phân bón, mà là cách sản xuất hoàn toàn khác trước.

Mật độ gieo sạ chỉ còn 77kg giống/ha. Đồng ruộng được bố trí 15 điểm đo mực nước cùng 3 cảm biến (sensor) theo dõi liên tục. Thành viên HTX được tập huấn quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp, cơ giới hóa sản xuất và sử dụng phần mềm nhật ký điện tử FaceFarm.

“Ban đầu, bà con rất lo lắng vì nhiều quy trình mới. Khi đưa công nghệ vào đồng ruộng, nhiều người còn hoài nghi. Nhưng sau thời gian thực hiện, mọi người dần thích nghi và nhận thấy hiệu quả rõ rệt”, ông Trí chia sẻ.

Kết quả thu hoạch cho thấy năng suất đạt gần 11 tấn/ha, cao hơn ngoài mô hình gần 3 tấn/ha, trong khi chi phí sản xuất giảm khoảng 5 triệu đồng/ha.

Theo ông Trí, đây không chỉ là câu chuyện tăng năng suất. Điều quan trọng hơn là HTX đang xây dựng được một vùng nguyên liệu sản xuất đồng nhất, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật để phục vụ thị trường cao cấp.

Hồ sơ số tạo giá trị cho hạt gạo

Trong nhiều năm, không ít HTX chỉ xem sở hữu trí tuệ là việc đăng ký nhãn hiệu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thương hiệu chỉ bền vững khi chất lượng sản phẩm ổn định và có thể kiểm chứng. Vì vậy, sở hữu trí tuệ phải được xây dựng trên nền tảng tiêu chuẩn sản xuất. Tại HTX Gò Gòn, các thành viên xuống giống cùng thời điểm, áp dụng chung quy chuẩn về giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Việc sản xuất đồng nhất giúp chất lượng hạt gạo ổn định hơn, tạo nền tảng để xây dựng thương hiệu tập thể và bảo vệ uy tín sản phẩm trên thị trường. Theo quy trình của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), toàn bộ diện tích mô hình áp dụng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

IRRI hỗ trợ 100% chi phí sạ hàng kết hợp vùi phân, đào tạo cán bộ, thành viên HTX và xây dựng hệ thống MRV phục vụ cấp tín chỉ carbon. Trong khi đó, Chi cục Nông nghiệp và Trung tâm Khuyến nông - Dịch vụ nông nghiệp tỉnh hỗ trợ 50% chi phí giống và vật tư đầu vào.

Các thành viên cam kết giảm 30% phân bón và thuốc hóa học, giảm 20% lượng nước tưới, áp dụng quy trình “1 phải 5 giảm” và thu gom toàn bộ rơm rạ. Không chỉ giảm phát thải, mô hình còn tạo dữ liệu minh bạch, phục vụ truy xuất nguồn gốc và phát triển tài sản trí tuệ.

Ngày càng nhiều thị trường nhập khẩu không chỉ hỏi hạt gạo được sản xuất ở đâu mà còn yêu cầu biết quy trình sản xuất diễn ra như thế nào. Đó là lý do việc số hóa sản xuất đang trở thành yêu cầu bắt buộc.

Tại HTX Gò Gòn, nhật ký điện tử FaceFarm giúp ghi nhận toàn bộ quá trình canh tác từ gieo sạ, bón phân, quản lý nước đến thu hoạch. Các cảm biến theo dõi mực nước giúp dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực. Hệ thống MRV tiếp tục bổ sung thông tin về phát thải khí nhà kính.

Khi những dữ liệu này được kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc, mỗi lô gạo không chỉ có tên gọi mà còn có đầy đủ “lý lịch” sản xuất. Đó là cơ sở để nâng cao niềm tin của người tiêu dùng, đáp ứng yêu cầu của các doanh nghiệp xuất khẩu và từng bước xây dựng thương hiệu số cho HTX.

Theo các chuyên gia, khi thương mại điện tử phát triển nhanh, tài sản trí tuệ không còn dừng ở tên gọi hay logo. Giá trị thương hiệu còn được tạo nên bởi dữ liệu truy xuất nguồn gốc, hệ thống quản lý chất lượng, khả năng chứng minh quy trình sản xuất và mức độ minh bạch của sản phẩm. 

Mô hình của HTX Gò Gòn cho thấy tài sản trí tuệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được xây dựng trên nền tảng tiêu chuẩn hóa và dữ liệu số. Vì vậy, nâng cao nhận thức để các HTX hiểu đúng vai trò của tài sản trí tuệ trong chất lượng, an toàn thực phẩm, thương mại điện tử và thương hiệu số là yêu cầu cấp thiết.

Từ mã số vùng trồng đến tài sản trí tuệ

Theo ngành nông nghiệp Tây Ninh, tỉnh sẽ tiếp tục tập huấn cho nông dân và HTX về canh tác bền vững, quản trị, thị trường và chuyển đổi số. Đồng thời, địa phương tham mưu chính sách hỗ trợ ứng dụng khoa học - kỹ thuật, cơ giới hóa và liên kết sản xuất. Tỉnh cũng đẩy mạnh áp dụng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, hệ thống quản lý chất lượng và phát triển tài sản trí tuệ.

Đây là những yêu cầu ngày càng phổ biến tại các thị trường xuất khẩu lớn. Một nhãn hiệu được bảo hộ nhưng thiếu vùng nguyên liệu đạt chuẩn, mã số vùng trồng, dữ liệu truy xuất hoặc an toàn thực phẩm sẽ khó giữ giá trị lâu dài. Ngược lại, khi các yếu tố này được kết nối thành một hệ thống thống nhất, thương hiệu sẽ trở thành tài sản có giá trị thực sự. 

Hiện, HTX Nông nghiệp Gò Gòn có 120 thành viên, quản lý khoảng 564ha sản xuất. HTX đã xây dựng vùng nguyên liệu tập trung với nhiều giống lúa chất lượng cao như ST24, OM4900, Đài Thơm 8 và OM7347. Nhờ vậy đã đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu.

Thông qua các chương trình “3 giảm 3 tăng”, “1 phải 5 giảm” và sản xuất theo hướng hữu cơ, các thành viên canh tác theo quy trình thống nhất. Nhờ đó, năng suất và chất lượng được nâng lên. HTX cũng từng bước xây dựng chuỗi sản xuất khép kín, quản lý từ đồng ruộng đến tiêu thụ.

Thị trường quốc tế ngày càng siết chặt yêu cầu về phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin. Mô hình HTX Gò Gòn cho thấy tài sản trí tuệ phải được xây dựng ngay từ quá trình sản xuất, không phải là "phần việc cuối cùng" sau khi có sản phẩm.

Ngược lại, sở hữu trí tuệ phải được xây dựng ngay từ vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn sản xuất, quản lý chất lượng và số hóa dữ liệu. Một thương hiệu gạo mạnh không chỉ nhờ hạt gạo ngon mà còn dựa trên truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và quyền sở hữu trí tuệ được xây dựng đồng bộ.

Khi những yếu tố này gắn kết với nhau, HTX không chỉ bán nông sản mà còn bán sự minh bạch, uy tín và giá trị thương hiệu. Đây cũng là nền tảng để hạt gạo Việt nâng cao sức cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu hội nhập và chinh phục những thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn ngày càng khắt khe.

Thanh Bá