Sau nhiều năm cải tiến mẫu mã, nâng chất lượng, đũa gỗ Quảng Thủy của HTX Sản xuất, kinh doanh thương mại đũa gỗ Quảng Thủy (xã Nam Ba Đồn) được công nhận OCOP 5 sao quốc gia cuối năm 2025. Với HTX, đây không chỉ là sự ghi nhận cho một sản phẩm truyền thống mà còn là bước đệm để đưa thương hiệu đi xa hơn.

Giữ hồn nghề, nâng tầm sản phẩm

Ông Lê Thanh Triển, Giám đốc HTX Quảng Thủy cho biết, đũa gỗ Quảng Thủy được nâng tầm từ sản phẩm gia dụng thành dòng mỹ nghệ cao cấp. Đó là nhờ kỹ thuật khảm xà cừ, vỏ ốc bào ngư và công nghệ sơn ta organic. Sự kết hợp giữa nghề truyền thống và kỹ thuật mới giúp sản phẩm tăng giá trị thẩm mỹ, sức cạnh tranh.

Không chỉ chiếm lĩnh thị trường trong nước, bộ sản phẩm đồ dùng nhà bếp theo công nghệ sơn ta organic của HTX đã có chứng nhận FDA, tạo điều kiện tiếp cận thị trường Hoa Kỳ và các nước phương Tây. Hiện, HTX xuất khẩu hơn 1 triệu sản phẩm mỗi năm sang Đức và Hàn Quốc, doanh thu trên 10 tỷ đồng/năm, tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương.

Năm 2025, bộ đồ dùng nhà bếp theo công nghệ sơn ta organic của HTX còn được vinh danh là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia.

“Với dòng sản phẩm cao cấp đạt chuẩn OCOP, đặc biệt là bộ đồ dùng nhà bếp sơn ta organic, chúng tôi tiếp tục đầu tư sản xuất. HTX tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ để đưa sản phẩm đi xa hơn”, ông Triển chia sẻ.

Câu chuyện của HTX Quảng Thủy cho thấy giá trị của một sản phẩm truyền thống không chỉ nằm ở nguyên liệu hay bàn tay người thợ. Khi mẫu mã được cải tiến, kỹ thuật được đổi mới, thương hiệu được xây dựng và những sáng tạo được bảo hộ, sản phẩm có thể tạo ra giá trị lớn hơn nhiều lần.

Đây cũng là lúc sở hữu trí tuệ trở thành một phần trong câu chuyện phát triển HTX. Tên gọi, logo, dấu hiệu nhận diện có thể được đăng ký nhãn hiệu; mẫu sản phẩm mới có thể được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Giải pháp kỹ thuật mới có thể được bảo hộ sáng chế, trong khi hình ảnh, thiết kế, bài viết, video do HTX sáng tạo có thể được bảo hộ quyền tác giả. Với sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên, danh tiếng và nghề truyền thống, chỉ dẫn địa lý là công cụ quan trọng để bảo vệ giá trị đặc trưng.

Các HTX nông nghiệp cũng cần quan tâm đến quyền đối với giống cây trồng. Luật Sở hữu trí tuệ quy định bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Đây là cơ sở để HTX xác lập, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ.

Đáng chú ý, Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, tạo thêm cơ sở pháp lý để bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ. Với HTX, hiểu đúng và áp dụng quy định mới giúp bảo vệ tên gọi, mẫu mã và những sáng tạo gắn với sản phẩm.

Công nghệ đi cùng tài sản trí tuệ

Nếu đũa gỗ Quảng Thủy được nâng tầm bằng kỹ thuật và thiết kế, HTX Mây tre đan Vân Sơn ở xã Đồng Lê lại đổi mới sản xuất bằng khoa học công nghệ. HTX đã làm gần 500 mẫu mây tre đan, hướng tới xuất khẩu và mở rộng chế biến song mây tại chỗ. 

Năm 2025, HTX được chuyển giao hệ thống sấy song mây bằng năng lượng mặt trời, công suất 6 tấn/mẻ. Mô hình giúp giảm 100% nhiên liệu đốt, 20% chi phí sấy, 10% phế phẩm và tăng khoảng 15% hiệu quả kinh tế. Hệ thống duy trì nhiệt độ khoảng 60°C, giúp nguyên liệu sấy ổn định, đồng đều.

Theo Giám đốc HTX Lê Viết Sơn, công nghệ mới đã tạo chuyển biến rõ trong tổ chức sản xuất. “Chất lượng được khách hàng đánh giá cao, đơn hàng vì thế cũng đều hơn. Đây là cơ sở để HTX mở rộng liên kết và xây dựng chuỗi sản xuất song mây bền vững”, ông cho biết.

Với gần 500 mẫu mã, HTX Mây tre đan Vân Sơn không chỉ cần đổi mới công nghệ mà còn phải bảo vệ thành quả sáng tạo. Mẫu mã đủ điều kiện có thể được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp; giải pháp kỹ thuật mới có thể được bảo hộ sáng chế. Vì vậy, sở hữu trí tuệ cần được tính đến ngay trong quá trình phát triển sản phẩm.

Để bảo vệ những thành quả này, HTX cần dựa vào các quy định về sở hữu trí tuệ. Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn về nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế và quyền đối với giống cây trồng. Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định về quyền tác giả, quyền liên quan và được sửa đổi, bổ sung trong năm 2026.

Các quy định này càng cần thiết khi HTX bán hàng trên môi trường số. Hình ảnh, thiết kế, video, nội dung quảng bá và bộ nhận diện đều có thể là tài sản trí tuệ. Vì vậy, HTX cần rà soát từng sản phẩm để xác định nội dung nào cần đăng ký bảo hộ, nội dung nào cần quản lý, bảo mật. Chủ động bảo hộ từ sớm giúp HTX tránh bị sao chép và khai thác tốt hơn giá trị tài sản trí tuệ.

Chủ động bảo hộ để sản phẩm đi xa

Với HTX Quảng Thủy, hành trình đưa đũa gỗ truyền thống thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia cho thấy giá trị không chỉ nằm ở chất lượng. Kỹ thuật khảm xà cừ, vỏ ốc bào ngư và sơn ta organic tạo nên nét riêng cho sản phẩm. Khi đã vươn ra thị trường trong nước và xuất khẩu, việc bảo vệ tên gọi, thương hiệu, mẫu mã và sáng tạo càng quan trọng.

Tương tự, HTX Mây tre đan Vân Sơn đang sở hữu gần 500 mẫu mã. Mỗi mẫu mới là một thành quả sáng tạo và có thể trở thành tài sản của HTX nếu đáp ứng điều kiện bảo hộ. Đây là lý do sở hữu trí tuệ cần được tính ngay trong quá trình phát triển sản phẩm, thay vì chờ đến khi sản phẩm nổi tiếng mới bắt đầu bảo vệ.

Có thể thấy, sản phẩm OCOP và đặc trưng địa phương cần được bảo hộ sở hữu trí tuệ để giữ thương hiệu, tạo khác biệt và nâng giá trị. Cục Sở hữu trí tuệ cũng đã hướng dẫn các chủ thể xây dựng, đăng ký và khai thác tài sản trí tuệ cho sản phẩm OCOP.

Từ thực tế của HTX Quảng Thủy và HTX Mây tre đan Vân Sơn, các HTX nghề truyền thống ở Quảng Trị cần xác định rõ tài sản nào cần bảo hộ. Tên gọi, logo có thể đăng ký nhãn hiệu. Mẫu mã mới có thể được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Giải pháp kỹ thuật mới có thể được xem xét bảo hộ sáng chế. Hình ảnh, thiết kế, video và nội dung quảng bá cũng có thể là tài sản trí tuệ.

Thực tế cho thấy, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận cần có quy chế quản lý và kiểm soát chất lượng. Sản phẩm gắn với địa phương cũng cần bảo hộ phù hợp, gắn với lợi ích vùng sản xuất. Vì vậy, tuyên truyền pháp luật cần giúp các HTX nghề truyền thống biết khi nào đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng, sáng chế, chỉ dẫn địa lý và cách bảo vệ quyền khi bị sao chép.

Chính sách hỗ trợ cần giúp HTX, chủ thể OCOP thuận lợi hơn khi đăng ký, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ. Hỗ trợ tra cứu, tư vấn, lập hồ sơ giúp giảm chi phí. Từ ngày 1/4 đến 31/12/2026, người thực hiện dịch vụ công trên VNeID được miễn một số lệ phí đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp và cấp văn bằng. HTX, chủ thể OCOP tại Quảng Trị nên chủ động tìm hiểu.

HTX Quảng Thủy đã dùng công nghệ và thiết kế để đưa sản phẩm nghề truyền thống vào những thị trường khó tính. Còn HTX Mây tre đan Vân Sơn đang dùng khoa học công nghệ để nâng chất lượng nguyên liệu và phát triển hàng trăm mẫu mã mới. Bước tiếp theo của các HTX là biến những giá trị ấy thành tài sản trí tuệ được xác lập, quản lý và bảo vệ.

Giữ hồn nghề vì thế không chỉ là giữ cách làm cũ. Đó còn là đổi mới để nghề sống được, xây dựng thương hiệu để sản phẩm được nhận diện và bảo hộ để những sáng tạo không bị sao chép. Khi hồn nghề trở thành tài sản được bảo vệ, sản phẩm Quảng Trị sẽ có thêm nền tảng để nâng giá trị và đi xa.

Thanh Loan