Theo thống kê của Bộ NN&PTNT, trong 11 tháng của năm 2016, XK gạo ước đạt 2 tỷ USD, giảm 25% về khối lượng và 20,3% về giá trị so với cùng kỳ năm 2015.

Nếu giữ tốc độ như hiện nay, ước tính tổng khối lượng XK gạo cả năm 2016 sẽ dưới 5 triệu tấn. Đây là con số được xem như thấp kỷ lục kể từ năm 2009 đến nay.

Chậm thay đổi

Trong bối cảnh XK gạo sụt giảm thê thảm như vậy, câu nói của vị cựu Bộ trưởng Bộ NN&PTNT - ông Lê Huy Ngọ, tại hội thảo Khoa học - thực tiễn “Phát huy vai trò chủ thể của giai cấp nông dân trong tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới thời kỳ hội nhập”, diễn ra ở Hà Nội, ngày 28/11, rất đáng để suy ngẫm, khi ông tỏ ý chê trách về “bệnh” thành tích cố hữu của XK gạo.

Ông nói: “Vị thế XK cao mà nông dân nghèo thì cũng không được. XK gạo nhất nhì thế giới để làm cái gì?”.

Thực tế, như nhiều lần phản ánh của giới chuyên gia, thể chế và chính sách liên quan đến ngành lúa gạo thay đổi chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu khách quan trong phát triển ngành lúa gạo.

Ts. Phạm Nguyên Minh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu thương mại, cho rằng Việt Nam hiện có hơn 200 DN có quy mô trung bình và lớn tham gia hệ thống thương mại gạo, nhưng việc sử dụng thương hiệu trên thị trường XK rất hạn chế.

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, áp lực đối với gạo Việt không chỉ là giá mà còn là chất lượng, thương hiệu sản phẩm. Theo Ts. Minh, một trong những yếu tố quan trọng cần có để tạo nên lợi thế cạnh tranh cho gạo Việt là đơn giá vận chuyển, cũng như tỷ trọng của chi phí vận chuyển/giá bán thấp hơn nhiều so với các nước cạnh tranh.
 

Ước tính tổng khối lượng XK gạo cả năm 2016 của Việt Nam sẽ dưới 5 triệu tấn

So sánh mức độ cạnh tranh giữa Việt Nam và Thái Lan, Ts. Phạm Nguyên Minh nhận định mặt hàng gạo của Thái có uy tín trên thị trường thế giới nhờ khả năng cạnh tranh về chất lượng và giá cả XK. Họ quan tâm đến chất lượng gạo và xây dựng thương hiệu gạo. Điều này khiến gạo Thái luôn đứng đầu thế giới về chất lượng và giá cả. Gần đây, khi thảo luật về dự án Luật Quy hoạch (sửa đổi), chính Thứ trưởng Bộ KH&ĐT Đặng Huy Đông cũng đề cập những bất cập trong việc quy hoạch thương nhân XK gạo.

Ông Đông đặt vấn đề: “Bộ Công Thương có quy hoạch cả thương nhân XK gạo. Trong nền kinh tế thị trường, anh lấy quy hoạch để cho người này quyền XK mà người kia không được là không đúng, có chăng chỉ có điều kiện để được XK chứ không phải đưa vào luật này”.

Viễn cảnh sinh kế

Theo nhận định mới đây từ nhóm nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) trong Báo cáo Phát triển Việt Nam 2016, sản xuất lúa tại Việt Nam khá manh mún và có sự khác biệt rõ giữa sản xuất tự cung tự cấp và sản xuất lúa hàng hóa.

Kể từ năm 2000, vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đã chiếm 2/3 tăng trưởng sản lượng lúa toàn quốc, tập trung trong khoảng 20 huyện “vựa lúa”. Đến năm 2008, đã có 1,4 triệu hộ trồng lúa, trong đó 2/3 lượng thặng dư lúa hàng hóa ròng (lượng bán trừ đi lượng mua lúa). Khoảng 85% thặng dư được tạo ra bởi nhóm 40% các hộ lớn nhất.

Con số thống kê cho thấy, xu thế tập trung sản xuất theo hướng thương mại. Hầu hết lúa XK được sản xuất bởi 300.000 hộ trong tổng số 9 triệu hộ sản xuất lúa. Điều này giúp dễ dàng xử lý thách thức đối với mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh và quản lý chuỗi giá trị trong sản xuất lúa.

Tuy nhiên, sản lượng lúa của ĐBSCL và cả nước đang phụ thuộc vào các yếu tố kinh tế vĩ mô, ví dụ lượng tiêu dùng trong nước và cơ hội XK. Mức tiêu thụ gạo trên đầu người tại Việt Nam dự kiến sẽ giảm 10 - 30% trong hai thập kỷ tới và nếu giảm 30% thì mức tiêu thụ Việt Nam sẽ bằng Trung Quốc, Malaysia, Ấn Độ, Hàn Quốc hiện nay.

Nếu tính thêm hiện tượng già hóa dân số và tốc độ tăng dân số giảm, thì lượng tiêu thụ tuyệt đối của Việt Nam sẽ giảm. Hiện nay, Việt Nam dư thừa rất nhiều gạo để XK, vì vậy trong vài thập kỷ tới, biến đổi khí hậu sẽ không đe dọa an ninh lương thực. Người ta hay nhắc đến khả năng mất đất trồng lúa, nhưng điều gì sẽ xảy ra đối với diện tích đất đó?

Chuyên gia của WB cho rằng, nếu đất lúa được chuyển sang nuôi trồng thủy sản thì cả người dân, DN và xã hội nói chung đều được hưởng lợi từ tăng thu nhập, tăng cường dinh dưỡng, tăng XK của ngành thủy sản mà Việt Nam có lợi thế cạnh tranh rõ rệt.

Tác động của những thay đổi này đối với an ninh lương thực ở cấp độ hộ gia đình và cộng đồng sẽ khác nhau. Nhưng ngay cả điều đó và viễn cảnh sinh kế tương lai của hộ nông dân cũng phải được xem xét trong bối cảnh chung về năng suất công nghiệp (do năng suất sẽ chịu tác động của biến đổi khí hậu) trong đó bao gồm cả các yếu tố ngoài nông nghiệp.

Nguyễn Thế