Theo ông Trần Minh Quỳnh, Phó Giám đốc Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội, đây là mắt xích quan trọng trong chuỗi nâng cao giá trị nông sản, đặc biệt khi Hệ thống thông tin truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản quốc gia chính thức vận hành từ ngày 1/7.

Thưa ông, cơ chế nào giúp công nghệ chiếu xạ tiêu diệt vi sinh vật nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho thực phẩm?

Chiếu xạ là phương pháp xử lý thực phẩm bằng bức xạ ion hóa, chủ yếu sử dụng tia gamma hoặc chùm điện tử. Năng lượng bức xạ tác động trực tiếp lên ADN của vi khuẩn, côn trùng và ký sinh trùng, làm chúng mất khả năng sinh sản. Đồng thời, bức xạ cũng tạo ra các gốc tự do từ nước trong thực phẩm để tiêu diệt vi sinh vật.

Điểm quan trọng là thực phẩm không tiếp xúc trực tiếp với nguồn phóng xạ và không bị nhiễm xạ. Đây là công nghệ đã được chứng minh an toàn, hiện được hơn 60 quốc gia trên thế giới áp dụng.

Tuy nhiên, mỗi loại thực phẩm đều có ngưỡng liều chiếu xạ phù hợp. Nếu sử dụng quá mức có thể ảnh hưởng đến một số thành phần dinh dưỡng như vitamin, protein hoặc axit béo. Vì vậy, việc kiểm soát liều lượng luôn được thực hiện rất nghiêm ngặt để vừa đảm bảo hiệu quả kiểm dịch, vừa giữ nguyên chất lượng sản phẩm.

Chiếu xạ là một trong những biện pháp kiểm dịch quan trọng nhất đối với trái cây tươi xuất khẩu. Để được chiếu xạ và đáp ứng tiêu chuẩn ở các thị trường xuất khẩu, trái cây phải đạt các tiêu chí nào?

Muốn được chiếu xạ, trái cây phải đến từ vùng trồng đạt chuẩn, được cấp mã số vùng trồng, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định và được cơ quan chức năng của cả Việt Nam và nước nhập khẩu kiểm tra song song.

Tại Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội, mỗi lô hàng đều được lập "bản đồ liều" nhằm bảo đảm toàn bộ sản phẩm nhận đủ liều chiếu xạ theo yêu cầu của từng thị trường.

Nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Australia, New Zealand hay Chile coi chiếu xạ là phương pháp kiểm dịch ưu tiên nhằm ngăn chặn nguy cơ côn trùng và dịch hại ngoại lai xâm nhập.

Nhờ đáp ứng yêu cầu này, nhiều loại trái cây chủ lực của Việt Nam như thanh long, xoài, nhãn, vải, chôm chôm, vú sữa, bưởi... đã được xuất khẩu ổn định vào các thị trường có giá trị cao.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, chiếu xạ không phải là phương pháp bảo quản thực phẩm, mà chủ yếu có tác dụng kiểm soát côn trùng và dịch hại. Ưu điểm lớn của công nghệ này là có thể xử lý hàng hóa ngay khi đã đóng gói, không cần mở bao bì và không để lại bất kỳ dư lượng hóa chất nào.

Các HTX, DN xuất khẩu cần làm gì để gia tăng giá trị cho nông sản, trái cây, thưa ông?

Theo tôi, điểm nghẽn lớn hiện nay là sản xuất còn chạy theo số lượng, trong khi việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật vẫn chưa được kiểm soát tốt. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều loại nông sản thường xuyên rơi vào tình trạng dư thừa, phải "giải cứu"

“Trong một container hàng trái cây,  khi nước bạn kiểm tra ngẫu nhiên hai thùng hàng, chỉ cần họ phát hiện hai quả sâu hoặc nhiễm khuẩn, đồng nghĩa đơn hàng sẽ bị loại. Sau ba lần vi phạm như vậy, (được tính như hai lần thẻ vàng, một lần thẻ đỏ), nông sản trái cây của chúng ta sẽ bị cấm vĩnh viễn vào vào thị trường này.

Ông Trần Minh Quỳnh Phó Giám đốc Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội

Điều cần thiết là chuyển từ tư duy sản xuất nhiều sang sản xuất chất lượng cao, giảm phụ thuộc vào hóa chất, phát triển nông nghiệp hữu cơ và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Khi chất lượng được nâng lên, dù sản lượng không lớn nhưng giá trị kinh tế sẽ cao hơn rất nhiều.

Trái cây đồng loạt rớt giá, nhà vườn và tiểu thương cùng chịu áp lực

Thời gian qua, Chính phủ cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ thúc đẩy xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, trong bối cảnh các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, nếu doanh nghiệp và người sản xuất không chủ động thay đổi thì khả năng cạnh tranh sẽ ngày càng thu hẹp.

Bên cạnh đó, cần tăng cường truyền thông để người dân, doanh nghiệp hiểu đúng về công nghệ chiếu xạ, từ đó thúc đẩy ứng dụng rộng rãi hơn trong sản xuất và xuất khẩu. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị nông sản mà còn góp phần phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững và hội nhập sâu hơn với thị trường quốc tế.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Hồng Hương thực hiện