Hợp đồng xuất khẩu đã ký không có nghĩa doanh nghiệp (DN) đã cầm chắc thương vụ trong tay. Chỉ một mắt xích thiếu kiểm soát, từ đối tác, chứng từ, thanh toán đến quyền nhận hàng, cũng có thể mở đường cho gian lận, rủi ro và đẩy DN vào thế bị động.

Rủi ro có thể bắt đầu từ hợp đồng

Rủi ro có thể xuất hiện ngay từ cách DN đặt bút ký hợp đồng. Chia sẻ mới đây với các DN xuất khẩu tại TP.HCM, luật sư Quách Minh Trí, Luật sư Thành viên Công ty Luật TNHH Quốc tế BMVN, cho rằng ký hợp đồng đối ứng là cách hữu ích khi các bên ở những địa điểm khác nhau. Mỗi bên có thể ký một bản riêng rồi trao đổi, và hợp đồng vẫn có thể được công nhận nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện giao kết, dù không có điều khoản riêng về ký đối ứng.

Nhưng càng thuận tiện trong cách ký, DN càng phải chốt rõ thời điểm hợp đồng có hiệu lực. Luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, lưu ý việc mỗi bên ký ở thời điểm khác nhau có thể dẫn đến tranh chấp về thời điểm phát sinh quyền, nghĩa vụ và các thời hạn trong hợp đồng.

Những khoảng trống tưởng như kỹ thuật có thể trở thành vấn đề lớn khi tranh chấp xảy ra. Với DN xuất khẩu, cần chốt rõ người có quyền ký, bản hợp đồng cuối cùng và thời điểm phát sinh nghĩa vụ để kiểm soát giao hàng, thanh toán và chứng từ.

Nhưng rủi ro không dừng lại ở thời điểm hợp đồng được ký, mà có thể phát sinh trong chính quá trình DN thực hiện giao dịch. Đơn cử, trong tháng 9/2026, Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) và Thương vụ Việt Nam tại Italia đã cảnh báo khẩn nguy cơ gian lận liên quan một số lô hàng điều của DN Việt. Cảnh báo này có dấu hiệu tương tự vụ việc năm 2022, khi khoảng 100 container đứng trước nguy cơ bị mất quyền kiểm soát.

Trong vụ việc được cảnh báo, một DN tại TP.HCM bán điều cho SNK Global Trading LLC (Dubai), sau đó đơn vị này bán lại cho Cash & Carry S.R.L. tại Italia. Một container đã đến cảng La Spezia/Livorno trong tháng 8/2026, nhưng vấn đề phát sinh ở bộ chứng từ gốc. DHL cho biết đã giao chứng từ có ký nhận, trong khi ngân hàng Italia nói không nắm giữ bộ chứng từ và Cash & Carry S.R.L. cũng không phải khách hàng của ngân hàng này. Đáng chú ý, hãng vận chuyển cho biết phía mua đang giữ chứng từ gốc và gây sức ép để giải phóng hàng.

Nhờ DN xuất khẩu thông báo kịp thời, Thương vụ Việt Nam tại Italia đã phối hợp với các bên liên quan, trong đó có hãng tàu Yang Ming, để kiểm soát lô hàng, hạn chế nguy cơ hàng bị giao không đúng đối tượng. Vinacas cho biết thông tin từ các bên liên quan cho thấy có thể còn 25-35 container của DN Việt sử dụng phương thức tương tự đang hoặc đã trên đường tới Italia, song con số này vẫn cần tiếp tục xác minh.

Điểm đáng nói là trong những giao dịch như vậy, nhận được tiền chưa đồng nghĩa rủi ro đã hết. DN còn phải theo sát chứng từ gốc, tình trạng hàng tại cảng và quyền kiểm soát việc giao hàng, nhất là khi đối tác mới phát sinh những yêu cầu hoặc cách thức giao dịch bất thường.

Phải giữ được quyền kiểm soát

Phía Thương vụ và Vinacas khuyến nghị DN xuất khẩu rà soát các lô hàng điều xuất sang Italia từ cuối tháng 7/2026, nhất là với đối tác mới hoặc chưa có lịch sử giao dịch. Các dấu hiệu cần lưu ý gồm pháp lý bất thường, thay đổi thanh toán, yêu cầu giữ vận đơn gốc hoặc nguy cơ mất quyền kiểm soát chứng từ, hàng hóa. Nếu hàng đã đến cảng nhưng chưa được giao, DN cần lập tức làm việc với hãng tàu hoặc đại lý để giữ quyền kiểm soát lô hàng.

Không chỉ với vụ việc nêu trên, rủi ro pháp lý còn có thể phát sinh ngay từ chính bộ hợp đồng DN xuất khẩu sử dụng để giao dịch. Luật sư Phạm Quốc Tuấn - Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH DIMAC, lưu ý mỗi bên ký một bản riêng có thể dẫn đến tình trạng các bên vô tình sử dụng những phiên bản khác nhau hoặc một bên thay đổi nội dung mà bên còn lại không biết. Rủi ro càng lớn nếu các bản đối ứng có điều khoản giải quyết tranh chấp khác nhau.

Trong trường hợp trên, DN cần xác định hợp đồng đã được hình thành và có hiệu lực hay chưa, đồng thời xem xét riêng thỏa thuận trọng tài. Tuy nhiên, rủi ro pháp lý trong XK không chỉ nằm ở tranh chấp với đối tác mà còn có thể phát sinh nếu sản phẩm chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện để bán tại thị trường đích.

Điều này được ông Matt Lourey, Chủ tịch Công ty Alitium, thành viên AusCham (Hiệp hội DN Australia tại Việt Nam), chỉ rõ khi trao đổi với các DN xuất khẩu tại TP.HCM trong một hội thảo về thị trường Australia ngày 30/9. Theo ông, việc đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do (FTA) không tự động đồng nghĩa sản phẩm đã đủ điều kiện pháp lý để bán tại Australia.

DN vì thế phải rà soát nhiều lớp điều kiện, từ hải quan, phân loại mã hàng đến kiểm dịch, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn an toàn sản phẩm. Với một số nhóm hàng, yêu cầu còn mở rộng sang trách nhiệm xã hội, môi trường và ESG theo tiêu chí của các nhà mua hàng tại Australia.

Đáng chú ý, những yêu cầu này không chỉ xuất hiện ở khâu đưa hàng qua biên giới. Ông Matt Lourey cho rằng nhà xuất khẩu của Việt Nam cần kiểm tra từ khâu nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thiết kế bao bì, trước khi sản xuất đại trà. Việc rà soát sớm giúp DN nhận diện và xử lý các yêu cầu pháp lý ngay từ đầu, thay vì phát hiện khi sản phẩm đã hoàn tất.

Với các DN lớn tại Australia, yêu cầu về trách nhiệm xã hội và môi trường ngày càng được đưa xuống các tầng nhà cung cấp trong chuỗi. Như chia sẻ từ ông Matt Lourey, các DN Việt có thể phải cung cấp thông tin về điều kiện lao động, khả năng truy xuất nguồn cung, phát thải Scope 3 hay khả năng tái chế bao bì để đáp ứng yêu cầu thẩm tra của khách hàng.

Điều đó đòi hỏi DN phải làm rõ ngay từ đầu trách nhiệm pháp lý của mình và nhà nhập khẩu, lập danh mục yêu cầu riêng cho từng sản phẩm, từng thị trường. Với những yêu cầu phức tạp, có thể bắt đầu bằng lô hàng thử với đầy đủ hồ sơ, bằng chứng tuân thủ trước khi mở rộng quy mô.

Nhìn từ Italia và Australia, kiểm soát rủi ro xuất khẩu không thể chờ đến khi sự cố xảy ra. DN Việt cần kiểm tra từ hợp đồng, đối tác, chứng từ, thanh toán đến điều kiện để sản phẩm được phép bán tại thị trường đích. Khóa rủi ro ngay từ đầu giúp DN hạn chế tranh chấp, gian lận và những chi phí phát sinh khi vấn đề đã quá muộn.

                                                                                 Thế Vinh