Hơn 7 năm trước, ở phường Hải Vân, homestay vẫn là khái niệm xa lạ với nhiều người dân hai thôn Tà Lang, Giàn Bí. Khi đó, anh A Lăng Như (còn gọi là Đinh Văn Như), người Cơ Tu, quyết định vay vài trăm triệu đồng để làm du lịch cộng đồng.

Làm trước, bà con mới tin

Vốn liếng không dư dả, kinh nghiệm cũng chưa nhiều. Quyết định của anh Như khi đó khiến không ít người lo ngại bởi chưa ai biết mô hình này có thành công hay không.

“Khi ấy, cả làng mình có ai biết homestay là gì đâu. Mình đi vay mấy trăm triệu, ai cũng lắc đầu. Nhưng mình nghĩ, phải có người làm trước thì mới có người đi sau”, anh A Lăng Như kể.

Anh bắt đầu bằng chính homestay Alang Nhu. Khi có khách, anh tự đảm nhận nhiều việc, từ đón tiếp, nấu ăn, hướng dẫn đến thuyết minh về đời sống, phong tục của người Cơ Tu.

Muốn làm tốt hơn, anh chủ động tham gia các lớp tập huấn do thành phố tổ chức, đồng thời học thêm về văn hóa, ngôn ngữ và phong tục của dân tộc mình.

Cách làm của anh dần tạo được niềm tin. Khi khách tìm đến ngày càng nhiều, anh không giữ lợi ích trong phạm vi gia đình mà tìm cách để bà con cùng tham gia.

Người biết đánh cồng chiêng tham gia biểu diễn. Người có tay nghề dệt thổ cẩm, đan lát, điêu khắc giới thiệu sản phẩm. Người khác đảm nhận ẩm thực, đón khách và tổ chức các hoạt động trải nghiệm.

Hằng tuần, khi có khách lên làng, anh bố trí để bà con cùng múa cồng chiêng, đốt lửa trại, giao lưu và phục vụ du khách.

Từ những hoạt động ấy, một tổ hợp tác du lịch sinh thái cộng đồng với 45 thành viên được hình thành. Các thành viên chia thành những nhóm phụ trách văn nghệ, ẩm thực, dệt thổ cẩm, đan lát và điêu khắc.

Đây là bước chuyển quan trọng. Người dân không còn đứng ngoài hoạt động du lịch mà trở thành chủ thể tham gia tạo ra sản phẩm. Với A Lăng Như, muốn làm kinh tế cộng đồng thì người có uy tín phải làm trước, để bà con nhìn thấy hiệu quả rồi mới vận động cùng làm.

Dùng uy tín để tập hợp cộng đồng

Điều anh Như theo đuổi không dừng ở việc tăng khách hay doanh thu homestay. Anh muốn du lịch trở thành một phần sinh kế chung, tạo động lực để cộng đồng giữ những giá trị vốn có.

“Muốn bảo tồn văn hóa đồng bào Cơ Tu thì phải làm du lịch cộng đồng, gắn liền với bảo tồn hệ sinh thái và bảo vệ môi trường”, anh nói.

Theo anh, đây là mối quan hệ hai chiều. Du lịch cần văn hóa, cảnh quan để tạo sức hút. Ngược lại, khi văn hóa và thiên nhiên tạo ra thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực bảo vệ.

Tại Tà Lang, Giàn Bí, nhiều giá trị văn hóa Cơ Tu từng bước được phục dựng và phát huy. Dệt thổ cẩm, điêu khắc, đan lát, ẩm thực, rượu tà vạt, bánh cuốt và cồng chiêng được đưa vào các hoạt động trải nghiệm.

Điều khiến anh Như trăn trở là văn hóa truyền thống đang chịu tác động từ đô thị hóa. “Văn hóa đồng bào Cơ Tu hiện nay được duy trì và bảo tồn chủ yếu là nhờ truyền miệng, qua biểu diễn hình thể. Trên địa bàn tổ dân phố Giàn Bí, trước đây người biết đánh chiêng, trống chỉ còn trên đầu ngón tay”, anh nói.

Theo anh, du lịch tạo động lực thực tế để lớp trẻ tham gia. Khi có khách, thanh niên có thêm việc làm, thu nhập và cơ hội thực hành văn hóa.

“Nhờ có du lịch, lớp trẻ mới tích cực tham gia vì có thu nhập. Du lịch được xem như một liều thuốc hiệu nghiệm để chúng tôi tiếp tục duy trì, bảo tồn văn hóa của mình”, anh chia sẻ.

Từ đó, anh đề xuất đưa văn hóa Cơ Tu vào trường học để thế hệ trẻ có thêm cơ hội tiếp cận và gìn giữ bản sắc dân tộc. Anh mong muốn học sinh mặc trang phục truyền thống vào thứ Hai hằng tuần, đồng thời tổ chức các chương trình văn nghệ mang bản sắc Cơ Tu vào những dịp phù hợp.

Cùng với văn hóa, anh Như chú trọng bảo vệ tài nguyên tự nhiên. Từ năm 2021, anh phụ trách Tổ bảo tồn và phát triển bền vững cá niên tại Tà Lang, Giàn Bí. Tổ có 30 thành viên người Cơ Tu, cùng bảo vệ nguồn cá trước nguy cơ đánh bắt tận diệt.

Nam giới tuần tra, giám sát, phát hiện và báo cáo hành vi đánh bắt trái phép. Thành viên nữ tuyên truyền người dân không đánh bắt cá vào mùa sinh sản.

Anh cũng là cầu nối giúp người Cơ Tu tham gia chiến dịch “Người Cơ Tu giữ rừng”, hướng tới trồng lại 50ha rừng cây gỗ lớn thay thế rừng keo. Với anh, giữ rừng, nguồn nước và đa dạng sinh học cũng là giữ nền tảng để phát triển du lịch và các hoạt động kinh tế lâu dài.

Đưa bà con vào kinh tế tập thể

Sau nhiều năm làm du lịch cộng đồng, A Lăng Như - Bí thư Chi bộ thôn Giàn Bí - tiếp tục vận động bà con tham gia mô hình HTX. Tháng 4/2025, HTX Nông nghiệp sinh thái và Du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí ra mắt với hơn 90 thành viên đăng ký. Anh Như được tín nhiệm làm giám đốc.

Nếu tổ hợp tác trước đây tập trung chủ yếu vào du lịch, HTX mở rộng sang nông nghiệp sinh thái, tiêu thụ sản phẩm, trồng và bảo vệ rừng, chăm sóc môi trường rừng. Theo anh Như, đây là bước phát triển mới, nhằm tạo thêm việc làm, phát huy bản sắc Cơ Tu và nâng cao đời sống thành viên.

Trước mắt, HTX xây dựng chương trình du lịch trải nghiệm “Học cùng mẹ thiên nhiên”, hướng đến học sinh, sinh viên từ mầm non đến đại học. HTX dự kiến phối hợp với trường học, doanh nghiệp và các tổ chức để đưa người học về làng, trải nghiệm thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa và đời sống Cơ Tu. Qua đó, du lịch có thêm sản phẩm, mở rộng đối tượng khách và tạo thêm việc làm cho thành viên.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, HTX phát triển sản xuất phù hợp điều kiện tự nhiên, từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm mang bản sắc Cơ Tu. Mô hình “chợ phiên Cơ Tu” được định hướng để kết nối cung cầu nông, lâm, thủy sản và sản phẩm truyền thống, giúp người dân có thêm kênh tiêu thụ.

HTX cũng cung ứng dịch vụ trồng, bảo vệ rừng và chăm sóc môi trường rừng, qua đó phát huy kỹ năng nghề rừng của người Cơ Tu. Nhìn vào hành trình của A Lăng Như, vai trò người có uy tín không chỉ nằm ở việc vận động bà con tham gia. Anh trực tiếp làm, tích lũy kinh nghiệm, tạo mô hình rồi dùng kết quả thực tế để thuyết phục cộng đồng.

Từ một homestay, anh kết nối 45 người tham gia tổ hợp tác, rồi mở rộng lên hơn 90 thành viên trong HTX. Phạm vi hợp tác cũng từng bước được mở rộng, từ du lịch sang nông nghiệp, tiêu thụ sản phẩm và bảo vệ rừng.

Kinh tế tập thể vì thế được hình thành từ chính những nguồn lực cộng đồng đang có. A Lăng Như vừa tổ chức, vừa trực tiếp làm du lịch, tham gia bảo tồn cá niên, kết nối bảo vệ rừng và điều hành HTX.

Uy tín được tạo dựng qua những việc cụ thể. Mục tiêu cuối cùng không phải một mô hình do một người vận hành, mà là cách làm để cộng đồng bà con Cơ Tu tại địa phương cùng tham gia, cùng hưởng lợi và cùng gìn giữ những giá trị của quê hương.

Thanh Loan