Trao đổi với báo chí, các chuyên gia pháp lý nhấn mạnh rằng nếu không sớm vá các lỗ hổng về khung pháp lý và cơ chế hậu kiểm, quyền lợi của người tiêu dùng sẽ tiếp tục bị đe dọa bởi những chứng thư "mập mờ" về nguồn gốc.

Từ nghi vấn mạng xã hội đến cú sốc mang tên P-Lab

Làn sóng chấn động thị trường đá quý khởi nguồn từ những phản ánh về sai lệch chứng thư kim cương do bà Nguyễn Phương Hằng đưa ra từ cuối tháng 5/2026. Câu chuyện nhanh chóng lan rộng, kéo theo hàng loạt tên tuổi như Kim Lý, Ngọc Đoàn, Kim Long vào vòng xoáy dư luận. Đỉnh điểm là vụ án tại P-Lab với cáo buộc mài mã số GIA gốc để thay bằng mã số mới nhằm hợp thức hóa hàng lậu.

Đánh giá về hiện tượng này dưới góc độ thị trường, Luật sư Ngô Quý Linh, Giám đốc Công ty Luật Mai Đăng Khang, cho rằng đây không còn là một tranh chấp cá nhân đơn lẻ. Theo phân tích của Luật sư Ngô Quý Linh, việc khách hàng đồng loạt mang kim cương đi kiểm định lại hoặc bán tháo cho thấy một cuộc khủng hoảng niềm tin mang tính hệ thống. Do người mua không có khả năng tự thẩm định chất lượng bằng mắt thường nên toàn bộ niềm tin được đặt vào giấy chứng nhận và mã số định danh laser. 

Khi ngay cả một đơn vị có uy tín như P-Lab cũng bị cáo buộc làm sai lệch mã số để thông đồng với đường dây buôn lậu, hậu quả sẽ lan ra toàn bộ ngành kinh doanh đá quý, gây ảnh hưởng đến cả những doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Tuy nhiên, Luật sư Ngô Quý Linh cũng lưu ý rằng cần phân biệt rõ giữa nghi vấn dư luận và kết luận tố tụng. Trong khi các tiệm vàng như Kim Lý hay Ngọc Đoàn hiện mới dừng lại ở mức phát ngôn trên mạng xã hội, thì riêng vụ P-Lab đã có quyết định tố tụng chính thức từ Công an tỉnh Thanh Hóa.

Đồng quan điểm về tính chất nghiêm trọng, Luật sư Đặng Văn Cường thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội nhận định vụ án tại P-Lab đặc biệt nghiêm trọng vì liên quan đến doanh nghiệp lớn. Ông Cường cho rằng vụ việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những khoảng trống trong cơ chế giám sát đối với các tổ chức kiểm định xã hội hóa. Theo ông, với sự xuất hiện của kim cương nhân tạo giá rẻ có ngoại quan khó phân biệt với kim cương tự nhiên, người tiêu dùng hiện nay gần như phó mặc hoàn toàn vào kết quả kiểm định.

Trong bối cảnh khủng hoảng, nhiều cửa hàng chọn phương án thu hồi sản phẩm và hoàn tiền để xoa dịu khách hàng. Tuy nhiên, theo Luật sư Linh, việc bồi thường không đồng nghĩa với việc xóa bỏ hoàn toàn trách nhiệm pháp lý. Ông phân tích, nếu bên bán cũng là nạn nhân và không biết sản phẩm bị sai lệch mã số, đây sẽ là tranh chấp dân sự theo Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 do bị lừa dối hoặc nhầm lẫn. Ngược lại, nếu bên bán biết rõ sự thật nhưng vẫn dùng thủ đoạn gian dối để trục lợi từ 50 triệu đồng trở lên, hành vi này có thể cấu thành tội lừa dối khách hàng theo Điều 198 Bộ luật Hình sự.

Thậm chí, vị luật sư này nhấn mạnh nếu có kịch bản gian dối ngay từ đầu như mài mã số GIA để hợp thức hóa hàng lậu, các đối tượng có thể bị truy tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc tội buôn lậu với khung hình phạt cao nhất là tù chung thân. "Việc chủ động hoàn tiền sau khi bị phát hiện chỉ được coi là tình tiết giảm nhẹ chứ không đương nhiên miễn trừ trách nhiệm hình sự nếu cơ quan điều tra xác định có dấu hiệu tội phạm", ông Linh nói.

Những "lỗ hổng" trong quản lý

Tại sao một mặt hàng xa xỉ như kim cương lại dễ dàng bị thao túng? Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, chỉ ra 5 lỗ hổng lớn trong quản lý.

Đầu tiên là sự khó khăn trong kiểm soát hàng giá trị cao nhưng kích thước nhỏ. Tiếp đến là sự nhập nhằng giữa "kiểm định chất lượng" và "xác minh nguồn gốc".

"Giấy kiểm định hiện nay thường chỉ phản ánh đặc tính kỹ thuật (màu sắc, giác cắt) chứ không phải bằng chứng về việc hàng hóa được nhập khẩu hợp pháp", ông Tuấn khẳng định.

Bên cạnh đó là sự thiếu hụt một cơ sở dữ liệu tập trung về giao dịch và sự lỏng lẻo trong trách nhiệm của tổ chức kiểm định. Nếu đơn vị kiểm định không có cơ chế cảnh báo khi khách hàng gửi mẫu lặp lại với số lượng lớn mà không có chứng từ hải quan, họ rất dễ trở thành công cụ để hợp thức hóa hàng lậu.

Về phía cơ quan quản lý, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn nhận thấy pháp luật Việt Nam chưa có đạo luật chuyên ngành cho thị trường kim cương. Hiện nay, mặt hàng này đang chịu sự quản lý phân tán của nhiều đơn vị như Hải quan (về xuất nhập khẩu), quản lý thị trường (về lưu thông nội địa), Bộ Khoa học và Công nghệ (về tiêu chuẩn đo lường) và Ngân hàng Nhà nước (về quản lý hoạt động liên quan đến vàng trang sức theo Nghị định 24/2012/NĐ-CP và Nghị định 232/2025/NĐ-CP). 

Một công ty thành viên của PNJ bị xử phạt, hồ sơ chuyển cơ quan liên ngành

Vốn hóa PNJ "bốc hơi" hơn 4.350 tỷ đồng sau vụ buôn lậu kim cương, lãnh đạo tính "cứu giá" cổ phiếu

“Sự thiếu phối hợp liên ngành đã tạo điều kiện cho các đường dây buôn lậu đưa hơn 28.000 viên kim cương từ Hong Kong vào Việt Nam mà không bị phát hiện kịp thời”, ông nhấn mạnh.

Để chấn chỉnh thị trường, các chuyên gia cho rằng cần một cuộc cải cách đồng bộ từ khung pháp lý đến quy trình vận hành. Luật sư Cường đề xuất cần rà soát toàn diện điều kiện hoạt động của các tổ chức kiểm định xã hội hóa, bao gồm tiêu chuẩn nghiêm ngặt về nhân sự và thiết bị. Đặc biệt ông Cường nhấn mạnh vào tính độc lập nghề nghiệp, mỗi kiểm định viên phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với kết quả mình ban hành để tránh sự thông đồng với doanh nghiệp kinh doanh.

Đồng thời, luật sư này kiến nghị xây dựng một cơ sở dữ liệu điện tử thống nhất trên toàn quốc, cho phép tra cứu mã định danh chứng thư trực tuyến để ngăn chặn tình trạng làm giả hoặc cấp trùng.

Dưới góc nhìn quản lý chuỗi, Luật sư  Tuấn cho rằng cần siết chặt 5 khâu quan trọng gồm: kê khai thông tin người gửi mẫu, phân định rõ nội dung chứng thư không thay thế tờ khai hải quan, số hóa dữ liệu qua mã QR, liên thông thông tin với cơ quan thuế và tăng cường hậu kiểm đột xuất.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cũng gợi ý Việt Nam nên ban hành một chương riêng hoặc quy định riêng về quản lý đá quý và quy định bắt buộc về truy xuất nguồn gốc đối với kim cương thương mại.

Về phía người tiêu dùng, Luật sư Ngô Quý Linh đưa ra lời khuyên rằng không nên đặt niềm tin tuyệt đối vào một tờ giấy duy nhất hay bất kỳ thương hiệu nào. Ông lưu ý người dân cần lưu giữ đầy đủ hóa đơn, hợp đồng và chủ động kiểm định chéo tại các tổ chức độc lập khác khi có nghi ngờ.

Theo ông Linh, một giải pháp căn cơ là áp dụng cơ chế truy xuất nguồn gốc liên thông dựa trên nền tảng Nghị định số 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát tài sản, đưa kim cương vào diện phải kê khai minh bạch.

Thanh Hoa