Những vướng mắc trong cấp chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) đang được các cơ quan liên quan xử lý. Tuy nhiên, tháo gỡ chỉ thực sự có ý nghĩa khi cách thực hiện được thống nhất, dữ liệu được kế thừa, DN không phải mất thêm thời gian và làm chậm tiến độ đơn hàng vì những yêu cầu ngoài quy định.

Xuất xứ không thể chạy sau đơn hàng

Trong lúc việc tháo gỡ được triển khai, Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA) mới đây cho biết sẽ tiếp tục theo dõi tình hình cấp C/O trên thực tế. Hiệp hội đề nghị DN phản ánh nếu còn gặp tình trạng yêu cầu hồ sơ ngoài quy định, thời gian xử lý kéo dài hoặc cách áp dụng chưa thống nhất giữa các cơ quan cấp C/O.

Trước đó, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã chủ trì cuộc họp với Sở Công Thương các tỉnh, thành phố cùng các cơ quan, đơn vị liên quan để xác định nguyên nhân và thống nhất cách xử lý các vướng mắc trong cấp C/O. Đây được xem là bước cần thiết để những quy định đã có không bị “lệch nhịp” khi đi vào thực tế, nhất là với những đơn hàng có thời hạn giao chứng từ ngắn.

Đáng chú ý, Cục Xuất nhập khẩu khẳng định với hồ sơ cấp C/O trên môi trường điện tử, các chứng từ đã được DN xác thực bằng chữ ký số theo quy định thì không cần nộp lại bản giấy. Như vậy, DN không phải vừa nộp hồ sơ điện tử vừa quay lại bổ sung một bộ giấy cho những chứng từ đã được xác thực hợp lệ.

Đây là điểm có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý, nhất là khi lượng hồ sơ đang tập trung cao tại các trung tâm xuất nhập khẩu lớn. Đơn cử, riêng Sở Công Thương TP.HCM chỉ trong 14 ngày đầu tháng 8 đã tiếp nhận hơn 9.000 bộ hồ sơ đề nghị cấp C/O.

Để giảm áp lực, Cục Xuất nhập khẩu đề nghị DN chủ động đăng ký, lựa chọn cơ quan, tổ chức cấp C/O phù hợp. Cách này giúp phân bổ hồ sơ, hạn chế tình trạng tập trung quá lớn tại một số địa phương và tạo thuận lợi hơn cho xử lý, tránh ảnh hưởng tiến độ đơn hàng.

Đây là giải pháp trước mắt để phân bổ lại hồ sơ, nhưng về lâu dài, C/O chỉ có thể chạy nhanh khi dữ liệu xuất xứ đã sẵn sàng. Nguyên liệu, nhà cung cấp, định mức và quá trình sản xuất phải được cập nhật, đối chiếu đầy đủ. Nếu chỉ một mắt xích thiếu hoặc lệch cũng có thể khiến DN phải bổ sung, giải trình khi hậu kiểm. Muốn C/O chạy nhanh, dữ liệu xuất xứ phải chạy trước đơn hàng.

Với DN xuất khẩu, C/O chậm có thể khiến khách hàng chưa đủ hồ sơ làm thủ tục nhập khẩu hoặc không kịp hoàn thiện chứng từ để hưởng ưu đãi thuế quan theo các FTA. Chi phí lưu kho, lưu bãi có thể phát sinh, thanh toán có thể bị kéo dài. DN cũng có nguy cơ bị phạt nếu giao chứng từ không đúng thời hạn, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ đơn hàng.

Nhưng rủi ro lớn hơn nằm ở trường hợp DN áp dụng sai tiêu chí xuất xứ hoặc khai báo không chính xác. Cơ quan hải quan nước nhập khẩu có thể bác C/O, khiến hàng hóa không được hưởng thuế suất ưu đãi, thậm chí bị truy thu theo mức thuế cao hơn.

Một lỗi trên hồ sơ vì vậy có thể biến thành chi phí thật và ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín DN với đối tác quốc tế. Áp lực này ngày càng lớn khi các thị trường siết quy tắc xuất xứ (Rules of Origin - RoO).

Trong báo cáo khảo sát gần đây, Hiệp hội DN châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) cho biết hơn một nửa DN có hoạt động xuất nhập khẩu cho rằng những diễn biến địa chính trị thế giới khiến việc đáp ứng RoO khó khăn hơn. Gần một phần ba DN gặp khó khăn ở mức trung bình đến đáng kể.

Khó khăn như vậy nằm ngay trong việc chuẩn bị dữ liệu xuất xứ. DN gặp khó trong thu thập chứng từ từ nhà cung cấp nước ngoài, chứng minh quá trình gia công, chế biến với hải quan. Việc theo dõi tuân thủ cũng khó hơn khi chuỗi cung ứng ngày càng phân tán. Vì vậy, DN không chỉ cần một C/O đúng mà còn phải có một “đường dữ liệu” đủ chắc để chứng minh nguồn gốc hàng hóa như đã khai báo.

Áp lực này đặc biệt lớn với DN nhỏ và vừa, nhất là những DN mới tham gia xuất khẩu. Không ít DN vẫn lúng túng khi xác định tiêu chí xuất xứ, lựa chọn mẫu C/O, chuẩn bị hồ sơ và xử lý tình huống phát sinh.

Đừng đợi đóng container mới đi tìm dữ liệu

Phó Trưởng ban Giám sát quản lý hải quan Nguyễn Bắc Hải cho biết cả nước có khoảng 10.500 DN hoạt động trong lĩnh vực gia công, sản xuất xuất khẩu, chế xuất. Nhóm này chiếm khoảng 50% kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước và có lượng tờ khai lớn.

Theo ông Hải, các DN thuộc ba loại hình này được hưởng nhiều ưu đãi nhưng chính sách giữa các loại hình vẫn còn bất cập. Vì vậy, quá trình thực hiện không tránh khỏi vướng mắc.

Giải pháp vì thế không thể chỉ là cấp C/O nhanh hơn. DN cần chuyển từ cách “có đơn hàng mới chạy hồ sơ” sang quản trị dữ liệu xuất xứ ngay trong quá trình sản xuất. Thông tin nhà cung cấp, nguồn nguyên liệu, định mức, quá trình gia công và chứng từ liên quan cần được cập nhật, lưu trữ và đối chiếu thường xuyên.

Như lời khuyên từ giới chuyên gia, đừng đợi hàng đóng container mới bắt đầu đi tìm xuất xứ của nguyên liệu. Khi dữ liệu được chuẩn hóa từ đầu, việc lập C/O sẽ chuyển từ cuộc chạy đua gom giấy tờ sang xác nhận những thông tin đã có sẵn. Cách làm này cũng giúp DN chủ động hơn khi cơ quan hải quan nước nhập khẩu yêu cầu giải trình hoặc hậu kiểm.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) đề xuất cho phép kế thừa dữ liệu hồ sơ thương nhân đã được đăng ký, phê duyệt trên hệ thống eCoSys. Dữ liệu này có thể được chuyển tự động khi DN thay đổi cơ quan cấp C/O, tránh phải đăng ký lại từ đầu.

Cách làm như vậy sẽ hạn chế việc DN phải đăng ký lại toàn bộ hồ sơ chỉ vì thay đổi cơ quan cấp C/O. Trong giai đoạn chuyển tiếp, Vasep đề nghị cho phép DN nộp hồ sơ xin cấp C/O song song với quá trình cập nhật, xác nhận hồ sơ thương nhân. Mục tiêu là không để thủ tục hành chính làm gián đoạn đơn hàng xuất khẩu.

Đây là hướng cần được xem xét, bởi dữ liệu DN đã được xác thực cần được kế thừa, không biến thành “việc mới” mỗi khi đổi đầu mối xử lý. Đồng thời, nên liên thông dữ liệu cấp C/O với hải quan để chuẩn hóa thông tin, tăng quản lý rủi ro và tập trung kiểm tra hồ sơ bất thường.

DN tuân thủ tốt sẽ được hưởng lợi từ quy trình nhanh hơn, cơ quan quản lý cũng giảm áp lực xử lý thủ công. Trước mỗi đơn hàng, câu hỏi không chỉ là “C/O bao giờ có?” mà phải là “Dữ liệu xuất xứ đã sẵn sàng chưa?”. Hàng hóa có thể chạy nhanh từ nhà máy ra cảng, nhưng giấy tờ và dữ liệu phải chạy kịp nếu muốn hàng Việt đi xa hơn.

                                                                                 Thế Vinh